Hoàn thiện pháp lý để phát triển thị trường hàng hóa phái sinh

Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) kiến nghị cần sớm hoàn thiện khung pháp lý, chính sách thuế và kế toán, đồng thời giảm chi phí tham gia thị trường nhằm bảo đảm tính khả thi cho Đề án Phát triển thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh.

Việc xây dựng Đề án Phát triển thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh giai đoạn 2026-2030, định hướng đến năm 2045 được cộng đồng doanh nghiệp đánh giá là cần thiết trong bối cảnh thị trường hàng hóa toàn cầu biến động ngày càng mạnh. Tuy nhiên, để các mục tiêu của Đề án có thể triển khai hiệu quả trong thực tế, nhiều ý kiến cho rằng cần tháo gỡ sớm các rào cản về pháp lý, cơ chế vận hành và chi phí giao dịch.

Góp ý cho Dự thảo Đề án, VCCI bày tỏ sự ủng hộ đối với chủ trương phát triển thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh, đồng thời cho rằng việc xây dựng Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh là bước đi cần thiết khi các giao dịch giá trị lớn hiện nay chủ yếu mới được điều chỉnh ở cấp nghị định. Tuy vậy, tổ chức này cũng chỉ ra rằng Dự thảo vẫn còn những khoảng trống liên quan đến tính khả thi, đặc biệt ở các nội dung ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng tiếp cận thị trường của doanh nghiệp.

Theo VCCI, Đề án không chỉ nên tập trung phát triển hạ tầng thị trường mà cần hướng tới mục tiêu giảm chi phí giao dịch, qua đó nâng cao hiệu quả sử dụng công cụ phòng vệ giá. Một trong những vấn đề đáng chú ý là các chỉ tiêu định lượng được đề ra, như mục tiêu thu hút 300-500 doanh nghiệp tham gia và đạt tỷ lệ sử dụng công cụ phái sinh từ 20-30% trong nhóm doanh nghiệp lớn vào năm 2030. Đây được đánh giá là khá tham vọng trong bối cảnh hiện nay.

Thực tế, tỷ lệ doanh nghiệp Việt Nam sử dụng công cụ phái sinh chuẩn hóa vẫn còn thấp. Nguyên nhân chủ yếu không phải do thiếu sản phẩm mà do chi phí ký quỹ cao, hệ thống kế toán chưa hoàn thiện, rủi ro tỷ giá và tâm lý e ngại sau những trường hợp thua lỗ trong quá khứ. Vì vậy, VCCI đề xuất cần khảo sát thực tế ở các ngành hàng chủ lực để xác định mục tiêu phù hợp hơn, đồng thời xây dựng lộ trình với các chỉ tiêu trung gian theo từng năm thay vì chỉ đặt mục tiêu dài hạn.

Một vấn đề khác được quan tâm là mối quan hệ giữa giao dịch phái sinh qua ngân hàng thương mại và giao dịch tập trung tại Sở giao dịch hàng hóa. Hiện có khoảng 10-12 ngân hàng thương mại đang cung cấp sản phẩm phái sinh cho khách hàng, song Dự thảo chưa làm rõ sự liên thông giữa hai kênh này trong cấu trúc thị trường mới. Các ngân hàng băn khoăn về việc liệu các sản phẩm giao dịch OTC có phải chuyển sang Sở giao dịch hay không, cũng như cơ chế giám sát và thanh toán bù trừ sẽ được tổ chức ra sao.

VCCI kiến nghị cần bổ sung nội dung làm rõ kiến trúc tổng thể của thị trường, bảo đảm sự kết nối giữa các chủ thể tham gia. Đối với doanh nghiệp nhà nước - nhóm có nhu cầu phòng vệ giá lớn trong các lĩnh vực như năng lượng, xăng dầu, than và điện vẫn tồn tại tâm lý e ngại do lo ngại trách nhiệm quản lý vốn. Vì vậy, cần có hướng dẫn cụ thể về phân biệt giao dịch phòng vệ và đầu cơ, phương pháp đánh giá hiệu quả tổng thể, cũng như cơ chế miễn trừ trách nhiệm khi tuân thủ đúng quy trình quản trị rủi ro.

Ngoài ra, khung pháp lý về thuế và kế toán hiện chưa theo kịp sự phát triển của thị trường phái sinh. Các vấn đề như xác định thu nhập chịu thuế, thời điểm ghi nhận lãi lỗ hay cơ chế bù trừ giữa giao dịch phái sinh và giao dịch cơ sở vẫn chưa rõ ràng. VCCI đề xuất sớm ban hành hướng dẫn kế toán chuyên ngành, đồng thời nghiên cứu chính sách thuế phù hợp để hỗ trợ doanh nghiệp.

Bên cạnh đó, cần bổ sung các nguyên tắc thân thiện với doanh nghiệp, đánh giá chi phí tuân thủ trước khi ban hành chính sách, phát triển dịch vụ tư vấn phòng vệ giá, tăng cường bảo mật thông tin và thiết lập cơ chế tham vấn doanh nghiệp trong quá trình xây dựng luật.

Theo VCCI, chỉ khi giải quyết đồng bộ các vấn đề về pháp lý, thuế, kế toán, ký quỹ và quản trị rủi ro, thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh mới có thể trở thành công cụ hiệu quả, giúp doanh nghiệp Việt Nam chủ động ứng phó biến động giá cả, nâng cao năng lực cạnh tranh và hội nhập sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.