Nghị định 46/2026/NĐ-CP về kiểm tra an toàn thực phẩm đối với hàng hóa nhập khẩu có hiệu lực ngay từ ngày ký ban hành (26/1) đánh dấu bước chuyển quan trọng trong cách tiếp cận quản lý theo rủi ro. Tuy nhiên, thực tiễn triển khai cho thấy, để chính sách đi vào cuộc sống một cách thông suốt, hệ thống cần những điều chỉnh kịp thời, nhất là trong giai đoạn chuyển tiếp.
Trước tình hình đó, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cùng các đơn vị chuyên môn đã sớm nhận diện khó khăn, chủ động đề xuất và triển khai các giải pháp nhằm bảo đảm yêu cầu quản lý, đồng thời hạn chế tối đa tác động đến hoạt động sản xuất, kinh doanh.
Xe chở khoai mì thông quan tại cửa khẩu Xa Mát, Tây Ninh. Ảnh: NNMT.
Nhận diện sớm khó khăn, chủ động giải pháp trước mắt
Qua rà soát, Bộ Nông nghiệp và Môi trường nhận diện một số vướng mắc phát sinh ngay trong giai đoạn đầu triển khai Nghị định 46/2026/NĐ-CP. Trước hết, Nghị định có hiệu lực ngay khi ban hành, trong khi nhiều quy định mới chưa được hướng dẫn chi tiết, chưa có thời gian chuẩn bị và chưa thiết lập cơ chế chuyển tiếp đối với các lô hàng đã nhập khẩu trước thời điểm hiệu lực nhưng chưa hoàn tất thủ tục kiểm tra an toàn thực phẩm.
Bên cạnh đó, việc áp dụng lấy mẫu kiểm nghiệm ngay trong phương thức kiểm tra thông thường đối với toàn bộ các lô hàng đang tồn tại cửa khẩu làm tăng nguy cơ ùn tắc. Thời gian gửi mẫu và trả kết quả kiểm nghiệm thường kéo dài từ 5 đến 7 ngày, trong khi kết quả này là căn cứ để cơ quan chức năng ban hành Thông báo xác nhận thực phẩm đạt hoặc không đạt yêu cầu nhập khẩu. Quy trình này khác căn bản so với Nghị định 15/2018/NĐ-CP khi bổ sung thêm bước kiểm tra thực trạng hàng hóa và lấy mẫu kiểm nghiệm. Trong điều kiện hạ tầng tại nhiều cửa khẩu, đặc biệt là cửa khẩu đường bộ, hầu như chưa có phòng kiểm nghiệm tại chỗ, việc triển khai đã gặp nhiều khó khăn, nhất là với nhóm hàng nông sản tươi sống cần thông quan nhanh.
Đối với hồ sơ đăng ký kiểm tra an toàn thực phẩm hàng nông sản tươi sống nhập khẩu (thuộc diện không phải công bố hợp quy), Nghị định 46 quy định phải có bản Tiêu chuẩn sản phẩm (Điều 24). Đây là điểm mới so với Nghị định 15, song hiện chưa có hướng dẫn cụ thể về biểu mẫu cũng như nội dung bắt buộc của bản Tiêu chuẩn sản phẩm, khiến cơ quan kiểm tra tại cửa khẩu lúng túng trong quá trình thẩm định hồ sơ.
Ngoài ra, việc lựa chọn chỉ tiêu chất lượng, an toàn thực phẩm để gửi kiểm nghiệm đối với từng lô hàng nhập khẩu theo khoản 2 Điều 21 Nghị định 46 cũng chưa có hướng dẫn rõ về nguyên tắc và số lượng chỉ tiêu cần kiểm tra. Điều này khiến cơ quan kiểm tra tại cửa khẩu chưa có đủ căn cứ để xác định phạm vi và mức độ kiểm nghiệm phù hợp.
Bộ Nông nghiệp và Môi trường yêu cầu hệ thống kiểm dịch thực vật tạo điều kiện tối đa cho doanh nghiệp. Ảnh: Hoàng Nghĩa.
Thực tế thời gian qua, đặc biệt dịp sát Tết Nguyên đán, cho thấy phần lớn nông sản nhập khẩu là hàng tươi sống, trong khi điều kiện hạ tầng kho bãi, bảo quản tại các cửa khẩu còn hạn chế, chưa đáp ứng yêu cầu. Hệ quả là hàng hóa dễ bị ùn ứ, hư hỏng, gây thiệt hại cho doanh nghiệp. Trong khi đó, Nghị định hiện chưa cho phép doanh nghiệp đưa hàng về kho riêng để tự bảo quản trong thời gian chờ kết quả kiểm nghiệm an toàn thực phẩm.
Trước những điểm nghẽn này, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã chỉ đạo các đơn vị chuyên môn, trong đó có Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, Cục Chất lượng, Chế biến và Phát triển thị trường, khẩn trương tổng hợp tình hình, báo cáo lãnh đạo Bộ và đề xuất giải pháp xử lý theo hướng linh hoạt, bám sát nguyên tắc quản lý rủi ro. Trọng tâm là giảm áp lực kiểm nghiệm trong ngắn hạn, ưu tiên giải phóng nhanh hàng hóa tại cửa khẩu nhưng vẫn bảo đảm kỷ cương quản lý an toàn thực phẩm.
Ngay khi tiếp nhận thông tin về các vướng mắc tại cửa khẩu, Bộ đã phối hợp chặt chẽ với UBND các tỉnh có cửa khẩu, trong đó có Tây Ninh, đồng thời chỉ đạo các cơ quan kiểm dịch thực vật vùng triển khai các biện pháp tạm thời nhằm xử lý tình trạng ách tắc tại cửa khẩu. Đến ngày 31/1, tình trạng ùn tắc nông sản nhập khẩu tại Tây Ninh đã cơ bản được giải quyết.
Định hướng hoàn thiện cơ chế quản lý trong thời gian tới
Từ thực tiễn triển khai, Bộ Nông nghiệp và Môi trường xác định một số nhiệm vụ trọng tâm trong thời gian tới nhằm đẩy nhanh việc thực hiện Nghị định 46/2026/NĐ-CP, đồng thời nâng cao hiệu quả quản lý an toàn thực phẩm đối với hàng hóa nhập khẩu theo hướng ổn định, bền vững.
Trước hết, Bộ tập trung rà soát, hoàn thiện các quy định liên quan đến phạm vi, đối tượng và phương thức kiểm tra an toàn thực phẩm đối với hàng hóa nhập khẩu, bảo đảm rõ ràng, thống nhất và thuận lợi cho tổ chức thực hiện. Việc làm rõ các nội dung này nhằm khắc phục những vướng mắc phát sinh trong giai đoạn đầu triển khai, đồng thời tạo cơ sở để áp dụng phương thức quản lý theo rủi ro một cách nhất quán, phù hợp với đặc thù từng nhóm hàng.
Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Tây Ninh Đinh Thị Phương Khanh (trái) làm việc với cơ quan chuyên môn và doanh nghiệp sau khi tình trạng ách tắc xảy ra. Ảnh: NNMT.
Việt Nam là quốc gia có kim ngạch xuất nhập khẩu lớn, do đó Bộ Nông nghiệp và Môi trường xác định định hướng xuyên suốt là chuyển mạnh quản lý an toàn thực phẩm hàng nhập khẩu theo hướng hậu kiểm có kiểm soát, gắn với phân cấp rõ ràng, đi đôi với tăng cường trách nhiệm của địa phương. Cách tiếp cận này nhằm giảm áp lực tập trung tại cửa khẩu, rút ngắn thời gian thông quan, hạ chi phí cho doanh nghiệp nhưng vẫn bảo đảm kỷ cương, hiệu lực quản lý nhà nước.
Theo đó, Bộ đang xem xét phương án phân cấp cho UBND cấp tỉnh trực tiếp tổ chức kiểm tra an toàn thực phẩm đối với các lô hàng nhập khẩu thuộc phạm vi quản lý của Bộ Nông nghiệp và Môi trường. Việc phân cấp này nhằm phát huy tính chủ động, linh hoạt của địa phương trong xử lý các tình huống phát sinh trên địa bàn, đồng thời bảo đảm nguyên tắc “một việc chỉ giao một đầu mối”, tránh chồng chéo, phân tán trách nhiệm trong tổ chức thực hiện.
Trên cơ sở phân cấp, doanh nghiệp thực hiện khai báo và làm thủ tục với cơ quan có thẩm quyền do địa phương giao. Cơ quan Trung ương giữ vai trò xây dựng quy trình, ban hành hướng dẫn thống nhất, tổ chức kiểm tra, giám sát và đánh giá việc thực hiện. Việc phân cấp được xác định phải đi kèm với hướng dẫn đầy đủ, rõ ràng và cơ chế hậu kiểm hiệu quả, tránh tình trạng chỉ chuyển nhiệm vụ xuống địa phương nhưng thiếu công cụ kiểm soát rủi ro.
Bộ Nông nghiệp và Môi trường cũng xác định việc hoàn thiện khung pháp lý, từng bước chuẩn hóa các tiêu chí kỹ thuật liên quan đến an toàn thực phẩm là yêu cầu quan trọng, nhằm bảo đảm việc kiểm tra, đánh giá lô hàng được thực hiện minh bạch, nhất quán, hạn chế phát sinh ách tắc không cần thiết trong quá trình thông quan.
Lực lượng liên ngành trực thông đêm, tạo điều kiện thông quan tối đa tại cửa khẩu Xa Mát, Tây Ninh. Ảnh chụp màn hình.
Quan điểm xuyên suốt của Bộ là kiểm soát an toàn thực phẩm phải được thực hiện hài hòa với lợi ích chính đáng của doanh nghiệp, phù hợp với thông lệ quốc tế và các cam kết hội nhập, vừa bảo đảm yêu cầu bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng, vừa tạo điều kiện thuận lợi cho lưu thông hàng hóa và hoạt động sản xuất, kinh doanh.
Trên cơ sở đó, Bộ Nông nghiệp và Môi trường kiến nghị Thủ tướng giao Bộ Nông nghiệp và Môi trường, cùng các bộ, ngành liên quan chủ động ban hành các văn bản hướng dẫn thi hành một số nội dung của Nghị định 46 theo thẩm quyền, bảo đảm linh hoạt, sát thực tiễn, kịp thời tháo gỡ khó khăn phát sinh trong quá trình tổ chức thực hiện.
Trong bối cảnh tiêu chuẩn an toàn thực phẩm ngày càng khắt khe, năng lực tuân thủ giữa các địa phương và doanh nghiệp còn chưa đồng đều, yêu cầu đổi mới phương thức quản lý là tất yếu. Với cách tiếp cận chủ động, dựa trên quản lý rủi ro và phân cấp hợp lý, Bộ Nông nghiệp và Môi trường hướng tới xây dựng hệ thống quản lý an toàn thực phẩm hiệu quả hơn, vừa bảo đảm yêu cầu kiểm soát, vừa thúc đẩy lưu thông hàng hóa và phát triển bền vững.
Bộ Nông nghiệp và Môi trường cam kết phối hợp chặt chẽ với Ban Chỉ đạo liên ngành về an toàn thực phẩm, cùng các bộ, ngành liên quan, xem đây là yêu cầu quan trọng nhằm bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ trong tổ chức triển khai Nghị định 46/2026/NĐ-CP.
Theo phân công lĩnh vực thuộc nhiệm vụ quản lý Nhà nước, các cơ quan sẽ tiếp tục rà soát, làm rõ các nội dung về tiêu chí an toàn thực phẩm, danh mục chỉ tiêu kiểm nghiệm và cơ chế phối hợp trong tổ chức thực hiện, bảo đảm có đủ căn cứ pháp lý để cơ quan kiểm tra thực thi nhiệm vụ thống nhất, minh bạch, hạn chế phát sinh ách tắc.
Mục tiêu là hình thành hệ thống quản lý an toàn thực phẩm vận hành thông suốt từ Trung ương đến địa phương, rõ trách nhiệm, hài hòa giữa yêu cầu kiểm soát và tạo thuận lợi cho hoạt động sản xuất, kinh doanh, lưu thông hàng hóa.
