Gỡ ‘nút thắt’ xuất khẩu sầu riêng: Doanh nghiệp phải đồng hành cùng nông dân

Những tháng gần đây, hoạt động xuất khẩu sầu riêng sang thị trường Trung Quốc liên tục đối mặt nhiều áp lực khi nước nhập khẩu tăng cường kiểm soát truy xuất nguồn gốc, an toàn thực phẩm và quy trình kiểm dịch. Nhiều lô hàng bị ách tắc, doanh nghiệp lúng túng, nông dân lo đầu ra bấp bênh. Xung quanh câu chuyện này, Báo Nông nghiệp và Môi trường có cuộc trao đổi với bà Phan Thị Thu Hiền, Giám đốc Trung tâm Kiểm dịch thực vật sau nhập khẩu II - Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật.

Hiểu đúng “Lệnh 280” để không bị động khi xuất khẩu

Thưa bà, thời gian qua nhiều doanh nghiệp và nhà vườn cho rằng việc phía Trung Quốc siết chặt quản lý theo “Lệnh 280” đã khiến hoạt động xuất khẩu sầu riêng gặp khó khăn. Theo bà, cần hiểu quy định này như thế nào?

Mục tiêu lớn nhất của phía Trung Quốc khi áp dụng các quy định như “Lệnh 280” là kiểm soát chặt vấn đề truy xuất nguồn gốc và quản lý rủi ro đối với nông sản nhập khẩu. Vì vậy, bà con nông dân cũng như doanh nghiệp cần hiểu rằng đây không phải là rào cản bất thường mà là xu hướng tất yếu của thương mại quốc tế.

Điều quan trọng là chúng ta phải nắm rõ quy định của thị trường nhập khẩu để xây dựng kế hoạch sản xuất phù hợp. Trong đó, yêu cầu cốt lõi là canh tác phải đảm bảo an toàn thực phẩm, kiểm soát dư lượng và đáp ứng tiêu chuẩn vệ sinh mà nước nhập khẩu yêu cầu.

Ngoài ra, việc truy xuất nguồn gốc phải thực hiện xuyên suốt từ đầu vào nguyên liệu, quy trình chăm sóc, thu hoạch cho tới sơ chế, đóng gói. Tất cả đều phải có ghi chép rõ ràng, minh bạch để khi cần có thể truy xuất được toàn bộ quá trình sản xuất.

Riêng đối với các cơ sở đóng gói và doanh nghiệp xuất khẩu, đâu là yêu cầu quan trọng nhất hiện nay?

Đối với doanh nghiệp và cơ sở đóng gói, yếu tố quan trọng nhất là phải kiểm soát rõ nguồn gốc nguyên liệu đầu vào. Nguyên liệu phải đến từ những mã số vùng trồng đã được cấp phép và được phía nước nhập khẩu chấp thuận.

Khi đưa nguyên liệu vào nhà máy đóng gói, doanh nghiệp phải tuân thủ quy trình một chiều nhằm hạn chế nguy cơ lây nhiễm sinh vật gây hại trong quá trình xử lý hàng hóa. Đây là yêu cầu kỹ thuật rất quan trọng.

Ngoài ra, khâu xử lý sau thu hoạch cũng phải đặc biệt lưu ý. Nếu sử dụng hóa chất thì phải nằm trong danh mục được phép sử dụng của cả Việt Nam và nước nhập khẩu. Không thể dùng tùy tiện vì chỉ cần một lô hàng vi phạm thì sẽ ảnh hưởng đến uy tín chung của cả ngành hàng.

Sau khi hoàn thiện sản phẩm, doanh nghiệp phải đảm bảo quy cách đóng gói, ghi nhãn và lưu trữ hồ sơ đầy đủ để phục vụ truy xuất khi cần thiết.

Hiện nay, Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật cũng đã có những hướng dẫn rất cụ thể cho doanh nghiệp về điều kiện, tiêu chí kỹ thuật cũng như quy trình đăng ký để đáp ứng yêu cầu của phía Trung Quốc. Cơ quan chuyên môn sẽ tiếp tục hỗ trợ doanh nghiệp hoàn thiện hồ sơ và kết nối với phía bạn để xem xét phê duyệt.

Có ý kiến cho rằng hiện nay doanh nghiệp và nông dân đang chịu áp lực rất lớn vì các tiêu chuẩn kiểm nghiệm ngày càng khắt khe. Quan điểm của bà ra sao?

Thực ra các phòng kiểm nghiệm hiện nay đều hoạt động theo tiêu chuẩn quốc tế, quy trình lấy mẫu và phân tích đều rất minh bạch. Vì vậy, chúng ta không nên quá lo lắng hay nghĩ rằng có sự gây khó dễ nào ở đây.

Áp lực lớn nhất hiện nay nằm ở chỗ quy trình sản xuất của mình trước đây còn khá manh mún, nhỏ lẻ và chưa đồng bộ. Khi thị trường nâng tiêu chuẩn thì mình buộc phải thay đổi để thích nghi.

Đặc biệt, ngành sầu riêng hiện nay có đặc thù là nhiều lô hàng được thu gom từ nhiều nhà vườn khác nhau. Mỗi hộ có quy trình canh tác khác nhau nên rất khó kiểm soát đồng nhất chất lượng.

Do đó, muốn xuất khẩu bền vững thì từng nông hộ phải tự giám sát quy trình sản xuất của mình. Từ sử dụng phân bón, thuốc bảo vệ thực vậtcho đến khâu chăm sóc đều phải đúng quy trình và có ghi chép cụ thể. Nếu bà con vẫn làm theo thói quen cũ thì khi thị trường siết chặt kiểm soát sẽ rất dễ phát sinh rủi ro.

Không thể giữ thị trường bằng cách làm tự phát

Theo bà, đâu là giải pháp căn cơ để ngành sầu riêng vượt qua giai đoạn khó khăn hiện nay?

Theo tôi, mấu chốt lớn nhất vẫn là phải xây dựng liên kết chặt giữa doanh nghiệp với nông dân. Doanh nghiệp không thể chỉ chờ đến lúc thu hoạch mới xuống mua hàng mà phải tham gia ngay từ đầu vụ.

Doanh nghiệp cần đồng hành với nhà vườn trong việc hướng dẫn quy trình sản xuất, kiểm soát vật tư đầu vào, hỗ trợ kỹ thuật và bao tiêu đầu ra. Khi người dân thấy đầu ra ổn định và lợi nhuận tốt thì họ sẽ chủ động làm đúng quy trình.

Ngược lại, nếu chỉ chạy theo lợi nhuận trước mắt thì rất khó duy trì thị trường lâu dài. Thực tế hiện nay, nhiều nông dân vẫn còn tâm lý bán được giá là ưu tiên trước mắt mà chưa tính đến việc giữ uy tín cho cả ngành hàng. Trong khi đó, chỉ cần vài lô hàng vi phạm là có thể ảnh hưởng đến hình ảnh chung của sầu riêng Việt Nam.

Cho nên, muốn đi đường dài thì phải làm đồng bộ từ nhà vườn, HTX cho tới doanh nghiệp xuất khẩu. Đây là yêu cầu bắt buộc chứ không còn là lựa chọn nữa.

Thị trường Trung Quốc vẫn còn rất lớn đối với trái sầu riêng Việt Nam. Tuy nhiên, đây cũng là thị trường đang chuyển rất nhanh từ nhập khẩu “dễ tính” sang kiểm soát theo tiêu chuẩn quốc tế.

Điều đó đồng nghĩa với việc ngành hàng sầu riêng Việt Nam phải thay đổi tư duy sản xuất từ tự phát sang chuyên nghiệp, minh bạch và có trách nhiệm hơn với chuỗi cung ứng.

Trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt, nếu không nhanh chóng hoàn thiện vùng nguyên liệu, nâng chất lượng sản phẩm và siết chặt truy xuất nguồn gốc thì nguy cơ mất thị trường hoàn toàn có thể xảy ra.

Điều quan trọng nhất vẫn là doanh nghiệp phải thật sự đi cùng nông dân. Khi liên kết được xây dựng bền chặt thì việc kiểm soát chất lượng sẽ hiệu quả hơn và ngành sầu riêng mới có thể phát triển ổn định, lâu dài.

Xin cảm ơn bà!