Không chỉ là kế sinh nhai, nghề đan địu còn là nét văn hóa đã in sâu vào ký ức biết bao thế hệ của người dân Mường Khương.

Trong căn nhà nhỏ nhìn ra nương ngô, ông Hoàng Phù Vàng (74 tuổi), vẫn miệt mài với nghề đã theo ông hơn 50 năm. Trong số ít những người còn theo nghề, ông Vàng được xem là một trong những nghệ nhân cao tuổi và thuần thục nhất.

Sáng sớm, ông Vàng cầm chiếc dao quắm quen thuộc lên rừng để tìm trúc. Với ông, việc chọn nguyên liệu quyết định gần như toàn bộ độ bền, vẻ đẹp của chiếc địu. Trúc phải là loại đã già, ngả vàng, không bị sâu và có độ dẻo tự nhiên. "Cây non nhìn thì đẹp nhưng đan không được. Héo nhanh mà lại dễ gãy nan", ông giải thích.

Mang trúc về đến nhà mới chỉ là bước khởi đầu. Để có thể đan thành địu, nguyên liệu phải trải qua nhiều công đoạn tỉ mỉ: cắt theo độ dài mong muốn, chuốt mịn, chẻ lạt rồi vót nan.

Ông cho biết khâu chuốt và chẻ trúc đòi hỏi sự kiên nhẫn và kinh nghiệm. Nan phải thẳng, đều, không bị xước hay gồ lên vì chỉ cần lệch một chút thôi là khi đan địu sẽ không đều. Nan sau khi vót sẽ trở nên mềm, dễ uốn và sẵn sàng cho bước quan trọng nhất: tạo khung và đan hình.

Đan địu là bước thể hiện rõ nhất tay nghề của người thợ. Từng nan trúc được xếp khít vào nhau, tạo nên những ô đan đều tăm tắp. Với đồng bào Nùng, chiếc địu không chỉ là vật dụng để gùi ngô, cõng củi hay đưa trẻ lên nương; nó còn là biểu tượng của sự bền bỉ và gắn kết của gia đình.

Trong khi phần thân địu có thể sửa lại nếu lệch, phần đế lại không cho phép sai sót. Đây là phần chịu lực nhiều nhất, quyết định độ chắc khi gùi nặng. Ông Vàng nói: "Làm đế khó nhất. Nan phải vào đều, nhìn cái đế là biết người thợ có giỏi hay không".

Mỗi chiếc địu mất từ nửa ngày đến một ngày để hoàn thành tùy theo độ phức tạp. Những người thợ lâu năm như ông Vàng có thể làm 1-2 cái mỗi ngày, nhưng phải ngồi cả buổi, không sơ ý được bước nào.

Ngày nay, nhiều gia đình chuyển sang dùng gùi nhựa vì rẻ, nhẹ và dễ mua. Nghề đan địu truyền thống vì thế đứng trước nguy cơ mai một. Trong thôn Na Đẩy, chỉ còn vài người như ông Vàng vẫn còn theo nghề. Dù vậy, họ vẫn kiên trì với từng nan trúc để giữ lấy nét văn hóa của dân tộc mình. 

Hơn nửa thế kỷ đan địu, ông Hoàng Phù Vàng không chỉ làm ra những vật dụng gắn bó mật thiết với đời sống của đồng bào vùng cao, mà còn giữ lại một phần hồn cốt văn hóa của người Nùng ở Mường Khương. Đó là cả một di sản sống, được truyền đi bằng đôi tay, bằng kiên nhẫn và bằng tình yêu dành cho thôn làng.

Tường Vy