Sáng 10/6, bà Lương Thị Kiểm, Phó giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Hải Phòng thăm cánh đồng lúa canh tác theo hướng phát thải thấp tại xã Tân An. 

Những luống lúa gieo hàng hiện rõ khoảng cách, mặt ruộng thoáng hơn thường thấy ở Đồng bằng sông Hồng. Đứng trên bờ ruộng của HTX Hữu Chung, bà cũng như nhiều nông dân không giấu được sự tò mò khi liên tục cúi xuống quan sát từng khóm lúa, bóc hạt và so sánh với ruộng canh tác theo cách cũ.

Hoạt động diễn ra trong khuôn khổ Hội nghị sơ kết mô hình canh tác lúa sử dụng phân bón đúng, hiệu quả cao và phát thải thấp do Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật phối hợp Viện Nghiên cứu Lúa Quốc tế (IRRI), các địa phương và đối tác tổ chức.

Đây là vụ lúa đầu tiên các mô hình triển khai tại Hải Phòng, Hưng Yên và Ninh Bình áp dụng công nghệ sạ hàng hiệu ứng hàng biên kết hợp vùi phân và phân bón cải tiến.

Trên cánh đồng Hữu Chung, điều khiến nhiều người chú ý nhất không phải là màu xanh rậm thường thấy, mà là những hàng lúa đều tăm tắp, thân đứng và khoảng ruộng thoáng. Các đại biểu, chuyên gia và nông dân liên tục bước xuống ruộng để đối chiếu giữa mô hình và diện tích đối chứng nằm sát bên cạnh.

Ở thửa ruộng gieo theo tập quán cũ, lúa dày hơn, mặt ruộng gần như kín đặc. Trong khi đó, ruộng áp dụng công nghệ mới thưa hơn hẳn. Nhưng khi cầm từng bông lúa trên tay, sự khác biệt bắt đầu hiện ra rõ rệt: bông dài hơn, hạt chắc hơn và cây đứng khỏe hơn dù mật độ gieo thấp hơn.

Các mô hình được triển khai từ tháng 2/2026 (tính đến nay là hơn 100 ngày), trong khuôn khổ Dự án "Sử dụng phân bón đúng", với hỗ trợ kỹ thuật của Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ (USDA). Công nghệ áp dụng gồm cơ giới hóa sạ hàng hiệu ứng hàng biên kết hợp vùi phân, bón phân theo vùng chuyên biệt bằng phân bón cải tiến, quản lý nước theo phương pháp ướt - khô xen kẽ (AWD), quản lý dịch hại tổng hợp (IPM) và quản lý rơm rạ bền vững.

PGS.TS Nguyễn Văn Hùng, chuyên gia cao cấp của IRRI nhấn mạnh lợi ích của gieo sạ cơ giới kết hợp vùi phân bón ngay từ đầu vụ. Cùng một lúc, người nông dân giải quyết được các vấn đề như thiếu nhân công nông thôn, lãng phí phân bón do rửa trôi và lượng khí nhà kính thải ra từ đồng ruộng.

Đứng cạnh ông Hùng, từng tốp nông dân đứng xem máy gặt chạy qua các ô trình diễn. Nhiều người dùng điện thoại chụp lại hình ảnh thân lúa đứng đều, bông cong nặng hạt. Một số người khác lặng lẽ nhẩm tính chi phí sau khi nghe cán bộ kỹ thuật công bố kết quả sơ bộ.

Bà Lương Thị Kiểm cho biết, mô hình của HTX Hữu Chung đạt năng suất 7,62 tấn/ha, tăng 25% so với cấy máy cùng giống. Lợi nhuận đạt 24,4 triệu đồng/ha, cao gấp hơn 6 lần phương thức cấy máy hiện tại.

Những tín hiệu lạc quan tiếp tục ở các địa phương khác. Mô hình tại Hưng Yên đạt năng suất 6,49 tấn/ha, tăng 30% so với sạ lan cùng giống. Lợi nhuận đạt 19,2 triệu đồng/ha. Tại Ninh Bình, HTX Nam Cường đạt 5,65 tấn/ha, tăng 28%, lợi nhuận 13,2 triệu đồng/ha. Với phương thức canh tác cũ, nhiều ruộng đối chứng ghi nhận mức lỗ khoảng 3,1 triệu đồng/ha.

Thành quả này có được nhờ sự đồng hành sát sao của các chuyên gia IRRI. Từ đầu vụ cho tới sát lúc thu hoạch, việc lấy mẫu, cân, đo độ ẩm... được tiến hành đồng loạt, tính toán cẩn thận, chi tiết.

Theo công bố tổng hợp, lượng giống giảm hơn 30% so với sạ lan. Lượng phân đạm giảm 34-44%, lân giảm 34-66%, kali giảm 33-39%. Tổng chi phí sản xuất giảm hơn 25%. Trong khi đó, lợi nhuận bình quân đạt khoảng 21 triệu đồng/ha, tương đương khoảng 750.000 đồng mỗi sào Bắc Bộ.

Thiết bị đo độ ẩm thóc tươi sau thu hoạch của chuyên gia IRRI. Anh Ngô Đức Thể, người trực tiếp lấy mẫu tại Ninh Bình chia sẻ, rằng mỗi mẫu cần 3 lần đo độ ẩm, trước khi lấy giá trị trung bình, rồi tính ra năng suất lúa thực tế.

Anh Nguyễn Văn Khiên, Chủ tịch Hội Nông dân xã Tân An, người tham gia vào mô hình thừa nhận, thời gian đầu triển khai từng rất lo vì đất mỗi vùng khác nhau, còn nông dân đã quen tập quán cũ hàng chục năm. “Thấy máy sạ một buổi sáng bằng cả tuần cấy tay, thấy lúa lên đều hàng đều lối, cuối vụ chi phí giảm mà năng suất không thua, tôi không cần thuyết phục bà con nữa", anh nói.

Hội thảo sơ kết được tổ chức sau đó tại UBND xã Tân An. Các chuyên gia đặc biệt chú ý đến tác động môi trường phía sau mô hình. Việc giảm lượng giống, giảm phân bón và quản lý nước theo phương pháp ướt - khô xen kẽ được xem là những yếu tố quan trọng để giảm phát thải khí nhà kính trên đồng ruộng.

TS Jongsoo Shin, Giám đốc khu vực châu Á của IRRI, cho rằng mỗi hecta được nhân rộng sẽ là một đóng góp thiết thực cho mục tiêu giảm phát thải ngành lúa gạo và nâng cao thu nhập cho nông dân.

Bảo Thắng