Không còn đất nông nghiệp bỏ hoang do thiếu nước
Mặc dù địa hình đồi núi dốc, chia cắt mạnh gây nhiều khó khăn trong thi công, nhưng hệ thống thủy lợi tại tỉnh Lào Cai những năm qua đã được đầu tư đáng kể về quy mô và chất lượng.
Ông Nguyễn Tử Khả, Phó trưởng phòng Quản lý Xây dựng công trình, Thủy lợi và Phòng chống thiên tai (Sở NN&MT tỉnh Lào Cai) cho biết, hiện trên địa bàn tỉnh có 5.885 công trình và 5.652 đập dâng. Tổng chiều dài kênh mương toàn tỉnh hơn 9.150 km, trong đó đã kiên cố hóa được gần 6.300 km, đạt tỷ lệ 68,79%. Hệ thống đường ống dẫn nước nhỏ cũng được phát triển với chiều dài hơn 320 km.
Tỉnh Lào Cai chú trọng nâng cấp, xây dựng hệ thống thủy lợi theo hướng kiên cố, hiện đại. Ảnh: Thanh Tiến.
Bên cạnh kênh mương, tỉnh hiện có 166 hồ chứa nước, 37 trạm bơm và 14 công trình thủy lợi liên xã. Hệ thống này đang phục vụ tưới tiêu cho sản xuất 3 vụ trong năm với tổng diện tích hơn 90.000 ha lúa và hoa màu các loại.
Để đạt được kết quả này, tỉnh Lào Cai đã vận dụng và lồng ghép nhiều nguồn vốn đầu tư như Chương trình 135, Nghị quyết 37, vốn trái phiếu Chính phủ, vốn vay ưu đãi và các chương trình mục tiêu quốc gia để nâng cấp và xây dựng kiên cố hơn 2.500 lượt công trình. Riêng giai đoạn 2016 - 2020, toàn tỉnh đã huy động trên 800 tỷ đồng, đầu tư 333 công trình và kiên cố hóa hơn 450 km kênh mương.
Hiệu quả đầu tư đã được chứng minh qua thực tế sản xuất, tỷ lệ diện tích đất nông nghiệp chủ động nguồn nước tưới vụ đông xuân đạt 96% và vụ mùa đạt 95%. Hiện tại, không còn tình trạng đất nông nghiệp phải bỏ hoang do thiếu nước. Việc kiên cố hóa bằng bê tông và hệ thống đường ống đã giảm thiểu thất thoát nước, đồng thời giúp các công trình chống chịu tốt hơn trước mưa lũ và sạt lở đất.
Việc kiên cố hóa giúp các công trình chống chịu tốt hơn trước mưa lũ và sạt lở đất. Ảnh: Thanh Tiến.
Những khó khăn về nguồn lực và công tác quản lý
Theo ông Nguyễn Tử Khả, bên cạnh những kết quả đạt được, công tác phát triển thủy lợi tại Lào Cai đang đối mặt với nhiều hạn chế, xuất phát từ đặc thù địa lý và cơ chế chính sách.
Thứ nhất là khó khăn về nhân lực quản lý tại cơ sở. Với hơn 50% dân số là đồng bào dân tộc thiểu số, tại các vùng sâu, vùng xa, trình độ chuyên môn của đội ngũ làm công tác thủy lợi còn hạn chế. Theo thống kê, chỉ có khoảng 33,22% nhân sự tham gia các lớp tập huấn ngắn ngày do Sở Nông nghiệp và Môi trường tổ chức. Tỷ lệ người được đào tạo chuyên sâu qua trường lớp trong các tổ quản lý hầu như không có. Thêm vào đó, nhân sự tại các tổ quản lý thường xuyên biến động, gây khó khăn cho việc duy trì năng lực vận hành.
Mùa mưa lũ hàng năm luôn gây thiệt hại lớn cho hệ thống công trình thủy lợi. Ảnh: Thanh Tiến.
Thứ hai, do biến đổi khí hậu, tình trạng mưa lũ, sạt lở đất diễn ra dày đặc khiến công trình thường xuyên hư hỏng, xuống cấp. Trong khi đó, nguồn kinh phí hỗ trợ đầu tư từ Trung ương có xu hướng giảm, nguồn đóng góp từ nhân dân hạn chế, ảnh hưởng đến tính bền vững của công trình.
Thứ ba, vấn đề vốn đầu tư, định mức hỗ trợ từ ngân sách hiện nay chưa theo kịp đà tăng giá vật liệu xây dựng và chi phí giải phóng mặt bằng phức tạp ở miền núi. Các công trình thủy lợi nhỏ hoặc phục vụ phòng chống thiên tai không tạo ra doanh thu trực tiếp, nên rất khó kêu gọi vốn xã hội hóa từ tư nhân.
Ngoài ra, yêu cầu chuyển đổi cơ cấu cây trồng sang các loại cây giá trị cao đòi hỏi hệ thống tưới tiên tiến, tiết kiệm nước. Tuy nhiên, chi phí đầu tư ban đầu cho công nghệ này lớn, vượt quá khả năng cân đối ngân sách của địa phương và không nằm trong danh mục duy tu bảo dưỡng định kỳ.
Hướng tới đa mục tiêu và ứng dụng công nghệ
Để khắc phục các tồn tại và phát triển thủy lợi giai đoạn 2026 - 2030, tỉnh Lào Cai đang triển khai đồng bộ các giải pháp từ quản lý đến kỹ thuật. Về định hướng đầu tư, tỉnh chuyển từ mục tiêu đơn lẻ sang đa mục tiêu: kết hợp cấp nước sinh hoạt, tưới tiêu cho cây trồng cạn chủ lực (chè, cây ăn quả) và phòng chống lũ.
Về quản lý vận hành, tỉnh thực hiện rà soát, hoàn thiện hồ sơ pháp lý (bản vẽ thiết kế, quy trình vận hành) cho các đập, hồ chứa để làm căn cứ quản lý và huy động vốn sửa chữa. Đồng thời, đẩy mạnh phân cấp, giao quyền quản lý cho các tổ chức thủy lợi cơ sở và hợp tác xã, giúp tăng tính tự chủ và trách nhiệm của người dân.
Với các giải pháp kỹ thuật và công nghệ, tỉnh Lào Cai sẽ tối ưu hóa việc phân phối và giảm thất thoát nước. Ảnh: Thanh Tiến.
Về giải pháp kỹ thuật và công nghệ, Lào Cai sẽ tập trung vào các nhiệm vụ chính: xây dựng các mô hình trình diễn tưới tiên tiến, tiết kiệm nước cho cây trồng giá trị cao tại vùng khan hiếm nước. Tỉnh cũng đề xuất chính sách ưu đãi vốn vay cho các hộ dân, trang trại và đơn vị cung ứng thiết bị để khuyến khích áp dụng công nghệ này. Bên cạnh đó, ứng dụng công nghệ thông tin trong điều tiết nước. Tỉnh sẽ xây dựng phần mềm quản lý quy trình điều tiết nước tập trung thay thế phương pháp thủ công, nhằm tối ưu hóa việc phân phối và giảm thất thoát nước.
Về cơ chế tài chính, tỉnh Lào Cai dự kiến thống nhất định mức chi phí quản lý, vận hành trên toàn địa bàn. Về lâu dài, sẽ áp dụng cơ chế đặt hàng, đấu thầu công khai hoạt động quản lý công trình sau kiên cố hóa để thu hút các thành phần kinh tế tham gia, nâng cao hiệu quả khai thác công trình.
Việc kết hợp giữa kiên cố hóa hạ tầng và đổi mới phương thức quản lý theo hướng hiện đại là bước đi cần thiết để Lào Cai đảm bảo an ninh nguồn nước, phục vụ phát triển nông nghiệp bền vững trong thời gian tới.
