Trong bối cảnh đa dạng sinh học đang đối mặt với nhiều thách thức, diễn đàn truyền thông với chủ đề “Huy động sự tham gia của cộng đồng và các bên liên quan trong bảo tồn đa dạng sinh học bền vững” (thuộc khuôn khổ dự án MiB-GBF) được Sở Nông nghiệp và Môi trường TP Huế phối hợp với WWF-Việt Nam, Báo Nông nghiệp và Môi trường tổ chức tại TP Huế ngày 30/1 là không gian trao đổi, đối thoại giữa các nhà quản lý, chuyên gia và đại diện cộng đồng, với trọng tâm lắng nghe các ý kiến, đề xuất nhằm thúc đẩy các giải pháp bảo tồn hiệu quả và bền vững.
Tuyên dương các nhóm cộng đồng và cá nhân tiêu biểu có thành tích nổi bật trong truyền thông, bảo tồn đa dạng sinh học. Ảnh: Kiều Chi.
Cộng đồng là trung tâm của các sáng kiến bảo tồn
Ông Hoàng Xuân Huy - Giám đốc đối ngoại (WWF-Việt Nam) cho biết, tại Việt Nam, trong Chiến lược quốc gia về đa dạng sinh học thì cộng đồng, đặc biệt là cộng đồng sống gần rừng, biển và các hệ sinh thái tự nhiên được xác định không chỉ là đối tượng chịu tác động, mà là một đối tác quan trọng trong bảo tồn, giám sát tài nguyên và phát triển sinh kế bền vững. Tuy nhiên, để vai trò đó thực sự được phát huy, điều quan trọng là chúng ta cần nhìn nhận cộng đồng một cách đầy đủ và đúng đắn hơn, không chỉ là lực lượng tham gia thực hiện, mà còn là chủ thể có tiếng nói, có tri thức, có trách nhiệm và có quyền lợi gắn với kết quả bảo tồn.
Khi cộng đồng được tham gia ngay từ khâu thiết kế, ra quyết định và giám sát, các giải pháp bảo tồn sẽ trở nên phù hợp với bối cảnh địa phương và có khả năng duy trì lâu dài, bền vững hơn. Đối với TP Huế, một địa phương giàu giá trị về thiên nhiên, văn hóa và tri thức bản địa, việc lồng ghép vai trò của cộng đồng trong bảo tồn đa dạng sinh học không chỉ góp phần bảo vệ tài nguyên, mà còn tạo nền tảng cho phát triển sinh kế, du lịch sinh thái và giữ gìn các giá trị văn hóa, tinh thần đặc sắc.
Ông Hoàng Xuân Huy - Giám đốc đối ngoại (WWF-Việt Nam). Ảnh: Văn Dinh.
“WWF-Việt Nam xác định cộng đồng địa phương là trung tâm của các sáng kiến bảo tồn. Trong quá trình đồng hành cùng các địa phương, chúng tôi nhận thấy những mô hình bảo tồn thành công nhất thường là những mô hình biết dựa vào sức mạnh nội tại của cộng đồng, kết hợp hài hòa giữa tri thức bản địa và các tiếp cận khoa học, giữa mục tiêu bảo tồn và lợi ích sinh kế. Nhìn về phía trước, WWF-Việt Nam sẽ đồng hành cùng Huế và các tỉnh thành khu vực Trung Trường Sơn trong việc thúc đẩy các sáng kiến bảo tồn dựa vào cộng đồng, tăng cường đối thoại chính sách, chia sẻ kinh nghiệm quốc tế và hỗ trợ kỹ thuật phù hợp với bối cảnh địa phương. Tin rằng, thông qua sự hợp tác chặt chẽ và sự tham gia chủ động của các bên, công tác bảo tồn đa dạng sinh học sẽ ngày càng đi vào chiều sâu và mang lại giá trị lâu dài, bền vững cho con người và thiên nhiên”, ông Huy nhấn mạnh.
Ông Nguyễn Đại Anh Tuấn - Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường TP Huế cho hay, vùng sinh thái Trung Trường Sơn là nơi hội tụ những cánh rừng nhiệt đới giàu đa dạng sinh học bậc nhất Đông Nam Á, không chỉ là ngôi nhà chung của hàng ngàn loài động, thực vật quý hiếm, mà còn là không gian sinh tồn và lưu giữ văn hóa của hàng triệu người dân các dân tộc anh em các tỉnh thành Trung Trung Bộ. Tuy nhiên, sự giàu có về đa dạng sinh học trong vùng sinh thái này hiện vẫn đang đối mặt với vô số áp lực, có thể gây ra sự suy thoái hoặc có thể làm cho một loài tự nhiên mất đi vĩnh viễn.
Theo ông Tuấn, đa dạng sinh học không chỉ là tài sản vô giá của thiên nhiên, mà còn là nền tảng cho sinh kế, văn hoá và sự phát triển bền vững của mỗi quốc gia, mỗi cộng đồng. Tuy nhiên, những nỗ lực bảo tồn sẽ không thể thành công nếu chỉ dựa vào riêng các cơ quan quản lý hay các nhà khoa học, mà cần có sự chung tay, đồng hành và tham gia chủ động của toàn xã hội, trong đó, truyền thông và cộng đồng giữ vai trò then chốt.
Ông Nguyễn Đại Anh Tuấn - Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường TP Huế. Ảnh: Văn Dinh.
Để bảo tồn đa dạng sinh học không chỉ là câu chuyện của riêng ai, mà phải là nỗ lực chung để kết nối trong một mối liên kết chặt chẽ giữa các địa phương, các khu bảo tồn, các tổ chức xã hội và trên hết là cộng đồng địa phương - những người đang sống cùng rừng, dựa vào rừng và gìn giữ rừng mỗi ngày. Tất cả chúng ta phải là lực lượng kiến tạo nhận thức, khơi dậy tình yêu thiên nhiên, thúc đẩy thay đổi hành vi và nuôi dưỡng tinh thần trách nhiệm của mỗi công dân đối với các hệ sinh thái tự nhiên xung quanh mình.
“Bảo tồn đa dạng sinh học không chỉ là nhiệm vụ của hiện tại, mà là cam kết với tương lai: cam kết giữ lại những cánh rừng cho nguồn nước, cho khí hậu, cho sinh kế, giữ lại các loài hoang dã cho sự toàn vẹn của các hệ sinh thái tự nhiên, và giữ lại cho các thế hệ mai sau một vùng sinh thái Trung Trường Sơn giàu sức sống và phong phú về đa dạng sinh học. Bảo tồn thiên nhiên, bảo vệ các loài hoang dã chính là bảo đảm cho sự tồn tại của chính con người. Bảo tồn đa dạng sinh học vùng Trung Trường Sơn không chỉ là cơ sở để kiến tạo tương lai cho một địa phương, mà cho cả một vùng sinh thái, cho đất nước và cho các thế hệ con cháu Việt Nam mai sau”, ông Tuấn chia sẻ.
Những mô hình bảo tồn đa dạng sinh học thành công thường là những mô hình biết dựa vào sức mạnh nội tại của cộng đồng địa phương. Ảnh: Văn Dinh.
Truyền thông là công cụ quan trọng trong bảo tồn
Ông Lê Ngọc Tuấn - Chi cục trưởng Chi cục Kiểm lâm TP Huế cho rằng, công tác bảo tồn đa dạng sinh học tại Huế không chỉ đối diện với các thách thức truyền thống như khai thác tài nguyên, săn bắt động vật hoang dã, chuyển đổi mục đích sử dụng đất, mà còn chịu tác động ngày càng rõ nét của biến đổi khí hậu, phát triển hạ tầng và gia tăng nhu cầu sinh kế của người dân. Thực tiễn này đòi hỏi phải tiếp tục đổi mới cách tiếp cận, đặt ra yêu cầu phải chuyển từ tư duy bảo tồn “đóng” (dựa chủ yếu vào lực lượng nhà nước), sang mô hình bảo tồn mở - bảo tồn đồng quản trị, trong đó cộng đồng địa phương được xác định là một chủ thể trung tâm.
Người đứng đầu ngành kiểm lâm TP Huế nhận định, trong các hoạt động bảo tồn đa dạng sinh học, truyền thông được xác định là một công cụ hỗ trợ quan trọng cho công tác thực thi pháp luật và quản lý tài nguyên rừng. Thông qua truyền thông, các quy định của pháp luật về bảo vệ rừng, bảo vệ động vật hoang dã và bảo tồn đa dạng sinh học được chuyển tải tới người dân theo cách dễ hiểu, dễ tiếp nhận, góp phần phòng ngừa vi phạm từ sớm và từ xa.
Ông Lê Ngọc Tuấn - Chi cục trưởng Chi cục Kiểm lâm TP Huế. Ảnh: Văn Dinh.
Thực tiễn tại TP Huế cho thấy, ở những địa bàn làm tốt công tác truyền thông, số vụ vi phạm giảm dần, mức độ hợp tác của người dân tăng lên, nhiều mô hình cộng đồng tham gia bảo vệ rừng được hình thành và duy trì ổn định. Điều này khẳng định truyền thông không chỉ là hoạt động tuyên truyền đơn thuần mà là một phần của quá trình quản lý nhà nước về lâm nghiệp và bảo tồn.
“Định hướng chung của Chi cục Kiểm lâm TP Huế trong thời gian qua là thực hiện truyền thông theo hướng tích cực, xây dựng và hướng tới hành động. Truyền thông không chỉ phản ánh vấn đề hay vi phạm, mà cần ưu tiên lan tỏa những câu chuyện tốt, những mô hình hay, những nỗ lực tích cực của cộng đồng và lực lượng kiểm lâm. Trên cơ sở đó, các thông điệp truyền thông tập trung vào 3 nhóm nội dung chính: nâng cao hiểu biết pháp luật, bồi dưỡng tình yêu thiên nhiên và trách nhiệm với môi trường, khuyến khích các hành vi thân thiện với đa dạng sinh học, như không săn bắt, không mua bán, không tiêu thụ động vật hoang dã, tham gia tuần tra rừng, chủ động tố giác vi phạm”, ông Tuấn nói.
Diễn đàn tạo nên không gian trao đổi, đối thoại giữa các nhà quản lý, chuyên gia và đại diện cộng đồng, với trọng tâm lắng nghe các ý kiến, đề xuất nhằm thúc đẩy các giải pháp bảo tồn hiệu quả và bền vững. Ảnh: Kiều Chi.
Cũng theo Chi cục trưởng Chi cục Kiểm lâm TP Huế, một nguyên tắc xuyên suốt trong định hướng truyền thông của đơn vị là lấy cộng đồng làm trung tâm. Người dân không chỉ là đối tượng tiếp nhận thông tin mà còn là chủ thể tham gia sản xuất nội dung, tham gia kể câu chuyện bảo tồn tại chính địa phương mình. Truyền thông gắn với sinh kế, với đời sống hàng ngày của người dân giúp thông điệp trở nên gần gũi và có sức thuyết phục cao hơn. Khi người dân thấy rõ lợi ích thiết thực của việc bảo vệ rừng đối với nguồn nước, đất đai, sinh kế và an toàn lâu dài, họ sẽ chủ động tham gia bảo tồn thay vì chỉ làm theo yêu cầu của cơ quan quản lý…
Giai đoạn 2021 - 2025, thông qua sự hỗ trợ từ các dự án, Chi cục Kiểm lâm TP Huế đã triển khai nhiều mô hình truyền thông, kết hợp truyền thông thay đổi hành vi, truyền thông cộng đồng và truyền thông gắn với thực thi pháp luật.
Có thể kể đến như truyền thông thay đổi hành vi giảm nhu cầu tiêu thụ động vật hoang dã (đặc biệt là đã triển khai các chiến dịch truyền thông “Thịt rừng kề miệng - Nguy cơ chực chờ”, với khoảng 10 triệu lượt tiếp cận và hơn 2 triệu lượt tương tác), truyền thông trực quan và đa kênh tại cơ sở (15 billboard, 2.000 poster khổ lớn, 9.000 poster hộ dân tại 15 xã vùng dự án), mô hình đường dây nóng gắn với truyền thông cộng đồng, truyền thông gắn với tăng cường năng lực và giám sát đa dạng sinh học (tổ chức 50 khóa tập huấn, khoảng 3.000 lượt học viên), truyền thông gắn với cộng đồng và sinh kế bền vững (thành lập và hỗ trợ 16 nhóm bảo tồn cộng đồng với 327 thành viên, tổ chức 61 sự kiện truyền thông cộng đồng, gần 1.400 người tham gia thảo luận sâu về bảo tồn thiên nhiên và đa dạng sinh học, gần 200 cơ sở dịch vụ ký cam kết “Nói không với động vật hoang dã”)…
