GS.TS Đinh Đức Trường – Đại học Kinh tế Quốc dân trao đổi về góc nhìn liên quan đến biến động xăng dầu tác động đến kinh tế và an ninh năng lượng của Việt Nam.
GS.TS Đinh Đức Trường – Đại học Kinh tế Quốc dân. Ảnh: TM.
'Cú hích' chính sách chuyển sang năng lượng sạch
Thưa Giáo sư, bất ổn chính trị ở Trung Đông gây biến động thị trường xăng dầu, mà Việt Nam không ngoại lệ. Theo ông, đây chỉ là biến động nhất thời của thị trường hay là tín hiệu cho thấy nền kinh tế đang quá phụ thuộc vào dầu mỏ?
Tôi cho rằng những biến động hiện nay không chỉ là hiện tượng nhất thời mà còn là một “tín hiệu cảnh báo” về mức độ phụ thuộc tương đối của nền kinh tế vào dầu mỏ và thị trường năng lượng toàn cầu. Việt Nam hiện vẫn phải nhập khẩu phần lớn xăng dầu thành phẩm hoặc phụ thuộc vào nguồn dầu thô nhập khẩu để lọc hóa, nên rất nhạy cảm với biến động địa chính trị, đặc biệt tại các khu vực như Trung Đông - nơi cung cấp khoảng 30% nguồn cung dầu toàn cầu.
Tuy nhiên, cần nhìn nhận một cách cân bằng: phụ thuộc năng lượng là đặc điểm chung của nhiều nền kinh tế đang phát triển, không riêng Việt Nam. Vấn đề không nằm ở việc “có phụ thuộc hay không”, mà là mức độ đa dạng hóa nguồn cung và khả năng chống chịu trước cú sốc bên ngoài.
Ở góc độ tích cực, các biến động này lại đóng vai trò như một “cú hích chính sách”, thúc đẩy Việt Nam đẩy nhanh quá trình chuyển dịch năng lượng. Trong những năm gần đây, chúng ta đã có những bước đi rõ ràng, như cam kết đạt phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050 và tăng tỷ trọng năng lượng tái tạo trong cơ cấu điện.
Vì vậy, tôi cho rằng đây vừa là biến động ngắn hạn của thị trường, vừa là dấu hiệu cho thấy nhu cầu cấp thiết phải tái cấu trúc hệ thống năng lượng theo hướng bền vững và ít phụ thuộc hơn vào nhiên liệu hóa thạch.
Nếu tiếp tục phụ thuộc nhiều vào dầu mỏ, nền kinh tế sẽ đối mặt với những rủi ro gì trong tương lai, và năng lượng tái tạo có thể giúp giảm thiểu những rủi ro đó ra sao?
Nếu tiếp tục phụ thuộc nhiều vào dầu mỏ, nền kinh tế Việt Nam sẽ đối mặt với ba nhóm rủi ro chính.
Thứ nhất là rủi ro về giá và lạm phát. Giá dầu thế giới biến động mạnh có thể làm gia tăng chi phí sản xuất, đẩy giá hàng hóa lên cao và gây áp lực lên ổn định kinh tế vĩ mô.
Thứ hai là rủi ro về an ninh năng lượng. Khi nguồn cung phụ thuộc vào nhập khẩu, bất kỳ gián đoạn nào từ bên ngoài – xung đột, trừng phạt, hay đứt gãy chuỗi cung – đều có thể ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động kinh tế trong nước.
Thứ ba là rủi ro về môi trường và cam kết quốc tế. Phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch sẽ khiến Việt Nam khó đạt được mục tiêu Net Zero vào năm 2050, đồng thời đối mặt với các cơ chế như thuế carbon xuyên biên giới (CBAM).
Trong bối cảnh đó, năng lượng tái tạo đóng vai trò như một “giải pháp giảm thiểu rủi ro”. Điện gió, điện mặt trời giúp đa dạng hóa nguồn cung, giảm phụ thuộc nhập khẩu và ổn định chi phí dài hạn vì không chịu biến động giá nhiên liệu.
Đặc biệt, chi phí sản xuất điện mặt trời đã giảm hơn 80% trong thập kỷ qua, cho thấy năng lượng tái tạo không chỉ là giải pháp môi trường mà còn là lựa chọn kinh tế hợp lý. Nếu được phát triển đúng hướng, đây sẽ là “lá chắn chiến lược” giúp nền kinh tế tăng khả năng chống chịu trước các cú sốc năng lượng toàn cầu.
Việt Nam là một trong những quốc gia có tiềm năng năng lượng tái tạo rất lớn trong khu vực. Ảnh: Nguyễn Long.
Cần hoàn thiện thể chế và hạ tầng cho năng lượng tái tạo
Đặt nhiều kỳ vọng vào giải pháp là năng lượng tái tạo, thế nhưng, theo ông, vì sao những năm qua, năng lượng tái tạo vẫn chưa phát triển tương xứng với tiềm năng?
Việt Nam được đánh giá là một trong những quốc gia có tiềm năng năng lượng tái tạo rất lớn trong khu vực. Đường bờ biển dài hơn 3.200 km tạo điều kiện thuận lợi cho phát triển điện gió, đặc biệt là điện gió ngoài khơi. Trong khi đó, khu vực miền Trung và miền Nam có số giờ nắng cao, rất phù hợp cho điện mặt trời.
Tuy nhiên, thực tế phát triển vẫn chưa tương xứng với tiềm năng. Có ba nguyên nhân chính.
Thứ nhất là hạn chế về hạ tầng truyền tải. Nhiều dự án điện mặt trời và điện gió đã phải cắt giảm công suất do quá tải lưới điện.
Thứ hai là thiếu cơ chế chính sách. Sau giai đoạn giá FIT, thị trường đang trong quá trình chuyển đổi sang cơ chế đấu thầu và giá cạnh tranh, nhưng vẫn còn thiếu ổn định và rõ ràng, khiến nhà đầu tư thận trọng.
Thứ ba là thiếu đồng bộ về quy hoạch và công nghệ hỗ trợ, như lưu trữ năng lượng và điều độ hệ thống.
Do đó, vấn đề không phải là “thiếu tiềm năng”, mà là cần hoàn thiện thể chế và hạ tầng để biến tiềm năng thành năng lực thực tế.
Theo Giáo sư, Việt Nam cần thay đổi điều gì trong chính sách và tư duy phát triển năng lượng để biến áp lực từ biến động xăng dầu thành 'cú hích' thực sự cho năng lượng tái tạo, tận dụng cơ hội tăng tốc hướng tới mục tiêu xanh hóa ngành năng lượng?
Để biến áp lực từ biến động xăng dầu thành động lực cho chuyển dịch năng lượng, theo tôi, Việt Nam cần thay đổi cả về chính sách và tư duy phát triển.
Về chính sách, cần chuyển từ cách tiếp cận “ngắn hạn – xử lý tình huống” sang “dài hạn - quản trị rủi ro”. Điều này bao gồm việc xây dựng thị trường năng lượng cạnh tranh minh bạch, hoàn thiện cơ chế giá điện theo thị trường và tạo khung pháp lý ổn định cho năng lượng tái tạo.
Đồng thời, cần thúc đẩy các công cụ kinh tế như thuế carbon, tín chỉ carbon, và các cơ chế tài chính xanh để khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào năng lượng sạch.
Về tư duy, cần nhìn năng lượng không chỉ là đầu vào sản xuất, mà là yếu tố chiến lược của phát triển bền vững. Chuyển dịch năng lượng không phải là chi phí, mà là cơ hội để đổi mới công nghệ, nâng cao năng suất và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.
Phát triển giao thông xanh không còn là lựa chọn dài hạn mà trở thành nhu cầu cấp thiết. Ảnh: Công Hùng.
Tận dụng thời cơ để phát triển giao thông xanh
Năng lượng tái tạo là “đầu vào” then chốt để phát triển hệ thống giao thông xanh – một giải pháp thiết thực khi nguồn cung xăng dầu hạn chế và giá tăng. Ông nhìn nhận ra sao về vấn đề này?
Khi giá xăng dầu biến động mạnh, chi phí sử dụng phương tiện chạy nhiên liệu hóa thạch tăng lên đáng kể. Điều này làm lộ rõ một thực tế: hệ thống giao thông của chúng ta vẫn đang phụ thuộc lớn vào xăng dầu, đặc biệt là xe cá nhân và vận tải đường bộ. Đây chính là điểm “nghẽn” mà các cú sốc năng lượng đã phơi bày.
Việt Nam có thể biến những cú sốc năng lượng hiện nay thành “bệ phóng” để xây dựng một hệ thống năng lượng hiện đại, xanh và có khả năng chống chịu cao trong tương lai"
Trong bối cảnh đó, phát triển giao thông xanh không còn là lựa chọn dài hạn mà trở thành nhu cầu cấp thiết. Ví dụ, chi phí vận hành xe điện hiện nay có thể thấp hơn 30–50% so với xe xăng nếu tính theo chi phí nhiên liệu. Điều này cho thấy khi giá dầu tăng, xe điện và các giải pháp giao thông sạch trở nên hấp dẫn hơn về mặt kinh tế.
Tuy nhiên, để tận dụng “thời cơ” này, cần có hành động cụ thể: (i) đẩy nhanh phát triển hạ tầng trạm sạc; (ii) mở rộng giao thông công cộng sử dụng điện; (iii) có chính sách khuyến khích chuyển đổi phương tiện.
Nói cách khác, biến động xăng dầu chính là “phép thử” và cũng là “đòn bẩy” để Việt Nam tăng tốc chuyển dịch sang mô hình giao thông bền vững hơn.
Trân trọng cảm ơn Giáo sư!
