Ngựa là một trong những loài động vật có ảnh hưởng lớn đến lịch sử của nhân loại. Khoảng 6.000 năm trước, con người khắp các lục địa trên trái đất đã thuần hóa ngựa để phục vụ vận chuyển, canh tác và chiến tranh. Trong khi đó, ngựa vằn dù có họ hàng gần gũi và sinh sống nhiều ở châu Phi nhưng chưa từng trở thành vật nuôi phổ biến.
Trong cuốn "Guns, Germs and Steel" của nhà địa lý học Jared Diamond chia sẻ, từ thuở con người biết khám phá và sở hữu, chỉ một số loài thú lớn trên thế giới mới đáp ứng đủ tiêu chí để thuần hóa. Các tiêu chí này bao gồm tính khí con vật tương đối ổn định, không quá hung dữ, không dễ hoảng loạn khi bị nhốt, sinh sản tốt trong môi trường nhân tạo do con người kiểm soát.
Các giống ngựa được thuần chủng ngày nay ở thuở hồng hoang đáp ứng các điều kiện trên, còn ngựa vằn thì không. Bởi ngựa vằn khác biệt ở phản ứng sinh lý với căng thẳng, dễ mắc hiện tượng gọi là “capture myopathy” – tình trạng suy sụp cơ bắp và tim mạch do căng thẳng cực độ khi bị truy đuổi và nuôi nhốt. Phản ứng này khiến ngựa bị kích động mạnh, dẫn đến tử vong đột ngột.
Ngựa vằn có họ hàng với ngựa nhưng chưa từng trở thành vật nuôi phổ biến. Ảnh: Tư Liệu.
Theo tài liệu nghiên cứu của Library of Congress, hiện tượng kích động và phản ứng mạnh của ngựa vằn liên quan đến môi trường tiến hóa của loài này. Khác với tổ tiên của ngựa ở vùng Á - Âu, nơi mật độ thú săn mồi thấp hơn, ngựa vằn phát triển phần lớn ở châu Phi trong môi trường liên tục bị kẻ săn mồi như: Sư tử, linh cẩu, báo hoa mai…trấn áp. Chính áp lực sinh tồn cao đó đã khiến ngựa vằn hình thành phản xạ “chiến đấu” và bỏ chạy mạnh mẽ hơn.
Vi vậy mà ngựa vằn hung dữ và khó đoán hơn ngựa. Ngựa vằn cắn rất mạnh và đá với lực lớn khi cảm thấy bị đe dọa. Trong khi đó, ngựa đã trải qua hàng nghìn năm chọn lọc nhân tạo, dần trở nên hiền hòa và quen với sự hiện diện của con người.
Cấu trúc xã hội cũng góp phần giải thích sự khác biệt của hai loài. Ngựa sống theo bầy với trật tự phân cấp tương đối rõ ràng, giúp con người dễ dàng xây dựng vai trò lãnh đạo trong quá trình huấn luyện và chăn nuôi. Còn ngựa vằn có tổ chức đàn ngoài tự nhiên với mức độ cảnh giác cao, nên việc con người thiết lập kiểm soát gặp nhiều khó khăn.
Trong lịch sử, từng có những nỗ lực huấn luyện ngựa vằn. Cuối thế kỷ 19, nhà tự nhiên học người Anh Walter Rothschild từng cho ngựa vằn kéo xe tại London. Tuy nhiên, đây chỉ là huấn luyện một số cá thể riêng lẻ, không phải quá trình thuần hóa trên quy mô quần thể. Những thử nghiệm như vậy tốn nhiều công sức nhưng không mang lại lợi ích rõ rệt so với việc sử dụng ngựa.
Điều này chứng minh việc ngựa vằn không được thuần hóa không phải vì con người chưa từng thử, mà vì đặc điểm sinh học và tiến hóa của chúng không phù hợp với yêu cầu của thuần hóa.
Trong môi trường tự nhiên, chính sự cảnh giác cao và phản ứng mạnh mẽ đã giúp ngựa vằn tồn tại qua hàng triệu năm. Chúng được các công trình nguyên cứu khoa học chứng minh là loài được tạo hóa "thiết kế" để sống hoang dã, không phù hợp với môi trường nuôi nhốt.
