Hành trình từ ‘Bài ca năm tấn’ đến khát vọng nâng tầm gạo Việt

Chủ động hoàn toàn giống cây lương thực

Gặp Anh hùng Lao động, Chủ tịch HĐQT Công ty Cổ phần Tập đoàn ThaiBinh Seed Trần Mạnh Báo, ở ông toát lên vẻ nghiêm nghị, ít nói; từng cử chỉ đều toát ra sự chừng mực và kỷ luật. Vầng trán rộng, giọng nói trầm và chắc, hiếm khi vội vàng - tất cả tạo nên dáng vẻ của một người đã quen cân nhắc kỹ lưỡng trong từng quyết định.

Nhưng chỉ cần câu chuyện chạm đến cây lúa, đến hạt gạo, lớp vỏ kỷ luật ấy dường như lắng xuống. Trong ánh mắt ông là một sự ấm áp khó gọi tên, vừa là niềm tự hào, vừa là sự gắn bó bền bỉ qua năm tháng. Đó không chỉ là câu chuyện của một doanh nhân hay một nhà khoa học, mà là hành trình của một người đã dành trọn đời mình đi cùng cây lúa, hạt gạo - nơi kết tinh của tri thức, của trách nhiệm và của khát vọng phát triển nông nghiệp bền vững.

Có lẽ, chỉ những ai từng đi qua những năm tháng thiếu đói mới hiểu hết giá trị của hạt lúa. Và cũng chỉ những người dành cả đời cho nông nghiệp mới thấm thía rằng, phía sau mỗi “mùa vàng” không chỉ là đất và nước, mà còn là khoa học, là trí tuệ và cả những giấc mơ dài theo từng hạt giống.

Nhìn lại hành trình phát triển của đất nước, ông Báo nhắc đến một bước chuyển mang tính lịch sử, từ một quốc gia phải nhập khẩu lương thực, Việt Nam đã vươn lên trở thành một trong những nước xuất khẩu nông sản hàng đầu thế giới. Trong dòng chảy ấy, ngành giống cây trồng âm thầm đóng vai trò như “người giữ lửa” cho năng suất và an ninh lương thực.

“Chúng ta đã chủ động hoàn toàn giống cây lương thực”, ông Báo nói, giọng chắc và chậm. “Không cần nhập khẩu mà vẫn đảm bảo cả số lượng lẫn năng suất”.

Câu nói ấy nghe qua tưởng giản dị, nhưng phía sau là cả một chặng đường dài của khoa học và kiên trì.

Ông Báo kể về Thái Bình - “Quê hương năm tấn”. Nếu như năm 1975, diện tích đất lúa của toàn tỉnh là 90.000 ha, diện tích gieo trồng là 180.000 ha, thì nay diện tích đất lúa chỉ còn khoảng 70.000 ha, tức là đã giảm 20.000 ha. Diện tích thu hẹp, nhưng sản lượng vẫn giữ ở mức 10 triệu tấn. Một nghịch lý tưởng như đi ngược quy luật, nhưng lại là minh chứng rõ ràng nhất cho sự tiến bộ của khoa học nông nghiệp.

Theo ông Báo, đằng sau những con số ấy là tổng hòa của cơ chế, thủy lợi, vật tư… nhưng giống vẫn là yếu tố mang tính quyết định. Tuy nhiên để những giống lúa ấy thực sự phát huy hiệu quả, yếu tố quan trọng không chỉ nằm ở phòng thí nghiệm, mà còn ở người nông dân - những người trực tiếp làm chủ tri thức trên đồng ruộng.

Phải gỡ nút thắt về thể chế

Phía sau mỗi giống lúa là những câu chuyện không phải lúc nào cũng bằng phẳng - đó là hành trình của nhiều năm nghiên cứu, thử nghiệm, thậm chí là những lần thất bại phải trả giá bằng cả thời gian và nguồn lực.

Ít ai biết rằng, ThaiBinh Seed đã thành lập Viện Nghiên cứu cây trồng từ hơn hai thập kỷ trước - đến nay tròn 23 năm. Đây cũng là một trong những viện nghiên cứu đầu tiên trong khối tư nhân của lĩnh vực giống cây trồng, thậm chí có thể xem là tiên phong trong toàn ngành nông nghiệp.

Từ nền tảng đó, doanh nghiệp đã xây dựng thành công một hệ thống giống lúa phù hợp với hầu hết điều kiện đất đai, khí hậu trên cả nước. Không dừng lại ở phương pháp truyền thống, ThaiBinh Seed đã mạnh dạn ứng dụng các công nghệ hiện đại như chỉ thị phân tử, công nghệ tế bào, công nghệ gene… nhằm rút ngắn thời gian chọn tạo và nâng cao hiệu quả giống.

Đến nay, ThaiBinh Seed đã sở hữu bản quyền 30 giống cây trồng được công nhận giống quốc gia và khoảng 20% diện tích lúa của Việt Nam đang sử dụng giống có nguồn gốc từ doanh nghiệp - một con số không chỉ mang ý nghĩa thị phần, mà còn là sự khẳng định về niềm tin của người nông dân. Đó là niềm tin được tích lũy qua thời gian. Và cũng là kết quả của một quá trình bền bỉ đi cùng khoa học.

Từ những giống lúa mới, người nông dân không còn chỉ canh tác theo kinh nghiệm, mà mà đang từng bước làm chủ quy trình sản xuất khoa học, từ chọn giống, chăm sóc đến thu hoạch. Tri thức không còn nằm trên giấy, mà được chuyển hóa thành kỹ năng sản xuất ngay trên từng thửa ruộng.

Không chỉ nghiên cứu, ThaiBinh Seed còn là một trong những đơn vị đi đầu trong công nghiệp hóa ngành giống cây trồng - từng được Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn (nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường) ghi nhận là doanh nghiệp tiên phong trong quá trình này.

Nhưng phía sau những thành tựu ấy là không ít lần “trả giá”. Làm giống là làm việc với thiên nhiên - mà thiên nhiên thì không phải lúc nào cũng thuận chiều. Có những giống mới khi đưa ra thị trường đã gặp bất lợi thời tiết, gây tổn thất không nhỏ.

“Đó là cái nghiệp”, ông Báo nói, giọng trầm xuống.

Nhưng cũng chính từ những va vấp ấy, giá trị của khoa học lại càng được khẳng định - không phải ở những lần thành công, mà ở khả năng đứng dậy sau thất bại.

Song theo ông Báo, khó khăn lớn nhất hiện nay không chỉ đến từ biến đổi khí hậu hay yêu cầu xanh hóa sản phẩm, truy xuất nguồn gốc… mà nằm ở một “nút thắt thể chế”.

“Doanh nghiệp tư nhân có được tham gia các đề tài lớn của quốc gia hay không? Có được giao nhiệm vụ hay không? Cơ chế tài chính cho khoa học công nghệ có thực sự phù hợp hay chưa?” - ông đặt ra hàng loạt câu hỏi.

Theo ông, những vấn đề về đất đai, thuế, cơ chế tài chính và hợp tác công - tư đang là những điểm nghẽn cần được tháo gỡ. Khi nguồn lực khoa học công nghệ còn hạn chế, việc huy động khu vực tư nhân tham gia là tất yếu.

“Chúng tôi chỉ mong thực hiện đúng tinh thần của hai nghị quyết lớn của Bộ Chính trị - Nghị quyết số 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia và Nghị quyết 68-NQ/TW về phát triển kinh tế tư nhân - để khu vực tư nhân thực sự có điều kiện phát triển”, ông nói.

Đó không phải là một kiến nghị mới, nhưng trong bối cảnh hiện nay, khi khoa học công nghệ trở thành động lực then chốt và khu vực tư nhân ngày càng giữ vai trò quan trọng, thì mong muốn ấy vẫn vẹn nguyên tính thời sự - như một lời thúc giục cần được lắng nghe và sớm hành động.

Khát vọng trên “Quê hương năm tấn”

Nếu câu chuyện về giống là hành trình của khoa học, thì câu chuyện về gạo chính là hành trình của giá trị - và cũng là hành trình của khát vọng.

Nhắc đến Thái Bình, người ta nhắc đến “Quê hương năm tấn” - biểu tượng của một thời kỳ vàng son trong sản xuất lúa gạo. Với ông Báo, đó không chỉ là niềm tự hào, mà còn là một lời nhắc nhở phải đi xa hơn, bền vững hơn.

“Ngày xưa tôi từng nói với lãnh đạo tỉnh: Nếu không xây dựng được thương hiệu gạo Thái Bình thì tôi chết không nhắm mắt”, ông Báo chia sẻ.

Một câu nói tưởng như bộc phát, nhưng thực chất là lời tự vấn kéo dài suốt cả một đời làm nghề. Bởi, như ông Báo nói: “Lúa mà không ra gạo thì lúa để làm gì?”.

ThaiBinh Seed đã xây dựng thành công thương hiệu lúa giống - đến mức nhắc đến “giống Thái Bình”, thị trường cả nước đều biết. Nhưng hành trình ấy chưa thể trọn vẹn nếu thiếu một thương hiệu gạo xứng tầm. Và vì thế, một chương mới đang được mở ra.

Một nhà máy chế biến gạo hiện đại được xây dựng với slogan: “Nối tiếp hành trình, nâng tầm gạo Việt”. Đó không chỉ là một dự án sản xuất, mà là sự chuyển dịch trong tư duy, từ sản xuất lương thực sang phát triển giá trị, từ “ăn no” đến “ăn ngon” và xa hơn là “ăn lành, sống khỏe”.

Dự án được hợp tác với Satake Corporation (Nhật Bản), triển khai trên diện tích 10 ha, với công suất 50.000 tấn mỗi năm, áp dụng công nghệ hiện đại. Không chỉ dừng ở chế biến gạo, nhà máy còn hướng tới chế biến đa dạng nông sản, gia tăng giá trị trong chuỗi sản xuất.

Giai đoạn 1 dự kiến khởi công vào ngày 18/4 - một cột mốc nhỏ, nhưng mở ra một kỳ vọng lớn. Rằng một ngày không xa, gạo Thái Bình sẽ không chỉ là sản phẩm của một vùng đất, mà là thương hiệu của chất lượng, của công nghệ và của niềm tự hào Việt Nam.

Và khi ấy, “Bài ca năm tấn” sẽ không chỉ là ký ức, mà sẽ trở thành nền móng cho một hành trình mới - hành trình nâng tầm hạt gạo Việt trên bản đồ thế giới.

“Chúng tôi chỉ mong thực hiện đúng tinh thần của hai nghị quyết lớn của Bộ Chính trị - Nghị quyết số 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia và Nghị quyết 68-NQ/TW về phát triển kinh tế tư nhân - để khu vực tư nhân thực sự có điều kiện phát triển”, Anh hùng Lao động, Chủ tịch HĐQT Công ty Cổ phần Tập đoàn ThaiBinh Seed Trần Mạnh Báo chia sẻ.