Những năm gần đây, nhiều xã miền núi ở Điện Biên vẫn loay hoay giữa hai bài toán dai dẳng: trồng trọt kém năng suất do đất dốc và bạc màu hay thời tiết khắc nghiệt mà còn từ việc người dân thiếu thông tin và kiến thức kỹ thuật để tận dụng phụ phẩm nông nghiệp, quản lý chất thải hoặc dự trữ thức ăn cho gia súc. Nhiều hộ cho biết họ “không biết cách nào khác ngoài đốt rơm rạ và thả rông gia súc như bao đời nay”.
Những bao tải ủ cỏ do dự án ASSET tài trợ cho các hộ tham gia. Ảnh: Linh Linh.
Bước ngoặt chỉ đến khi dự án Chuyển đổi nông nghiệp sinh thái và hệ thống thực phẩm an toàn tại Đông Nam Á (ASSET) thí điểm mô hình trồng cỏ, ủ chua, ủ phân (FSC) tại xã Núa Ngam vào năm 2022. Quan trọng nhất, dự án mang đến nguồn thông tin mới, từ các buổi tập huấn, hướng dẫn kỹ thuật, đến các nhóm sở thích nơi bà con được giải đáp thắc mắc và học trực tiếp qua thực hành. Nhờ tiếp cận được những kiến thức mà trước đây họ chưa từng nghe tới, 60 hộ ở bốn bản chủ động đăng ký tham gia. Ba năm sau, mô hình được lan truyền sang 15 xã với 130 thôn bản, thu hút hơn 800 hộ tham gia, chủ yếu là đồng bào Lào và Thái trồng ngô, sắn, lúa trên đất dốc và nuôi trâu bò. Không chỉ công nghệ được lan tỏa mà thói quen tiếp cận và chia sẻ thông tin nông nghiệp cũng thay đổi rõ rệt.
Thực hành mới thay đổi nhịp sống thôn bản
Tại bản Na Sang 1, xã Núa Ngam, chị Vì Thị Tiến nhớ như in những vụ lúa trước đây. Ruộng lúa hơn 4.000 m² của chị chỉ cho khoảng 37 bao thóc, mỗi bao 45 kg. Mỗi lần bón phân chuồng tươi, chị phải tranh thủ lúc trời tạnh để vác ra ruộng, chỉ cần một cơn mưa là phân trôi hết, đất ngày càng cứng, lúa yếu và dễ nhiễm sâu bệnh. Khi cán bộ xã thông báo về mô hình FSC, chị Tiến lập tức xin vào nhóm. Chị được hỗ trợ bạt ủ, men ủ chua và men ủ phân, rồi được hướng dẫn tận tay cách gom phân chuồng, thân ngô, rơm rạ, trộn men và ủ trong hố kín.
Sau vài vụ, đất ruộng của chị trở nên tơi và giữ nước tốt hơn, bộ rễ lúa khỏe, năng suất tăng lên 45 bao, tương đương hơn 2 tấn, tức tăng khoảng 20% so với trước. Một phần ruộng được chị chuyển sang trồng cải, bí và các loại rau ngắn ngày. Nhìn ruộng rau xanh hơn hẳn, cán bộ xã vui miệng bảo “rau như biết cười”, và chị Tiến thừa nhận chưa khi nào vườn nhà mình xanh tốt đến vậy.
Chị Vì Thị Tiến trộn men cho đợt ủ phân tiếp theo. Ảnh: Linh Linh.
Tuy nhiên, thay đổi rõ nhất lại nằm ở đàn bò. Vào mỗi mùa lạnh, từ thả rông cả ngày trên nương đồi, bò thường gầy và dễ mắc bệnh, gia đình chị chuyển sang nuôi chuồng nhờ 2.500 m² cỏ voi được trồng làm nguồn thức ăn. Mỗi lứa cỏ được gặt về, băm nhỏ bằng máy, trộn men với phụ phẩm rồi cho vào bao lớn để ủ chua. Túi cỏ sau khi ủ có mùi thơm nhẹ, bò ăn khỏe, lên cân đều. Quan trọng nhất là chị không còn phải dành cả buổi để chăn thả; chỉ cần nửa giờ là cho bò ăn xong, còn lại chị tranh thủ đi làm thuê, tham gia họp bản hay đỡ đần thêm việc nhà. Khi dịch tả gia súc bùng lên gần đây, đàn bò nuôi chuồng tránh được tiếp xúc, an toàn hơn trước.
Cách làm này cũng nhanh chóng thay đổi thói quen của các hộ lân cận. Ông Vì Văn Bun kể rằng trước đây mỗi mùa thu hoạch ngô, sắn, bà con đều đốt thân lá, khói mù phủ kín cả bản. Khi được cán bộ hướng dẫn dùng chính những phụ phẩm đó để trộn men và ủ chua, ông thử theo và bất ngờ khi thấy bò ăn khỏe hơn. Nhận thấy hiệu quả, ông bỏ tiền mua máy băm và máy ép nhỏ để chủ động ủ thức ăn quanh năm. Không phải đi chăn thả như trước, ông dành thời gian mở rộng nương sắn, làm thuê bốc vác, nhờ vậy có thêm nguồn thu tiền mặt. Ông bảo, tất cả thay đổi chỉ từ một chiếc máy băm và một ít men ủ mà trước đây ông chưa từng nghĩ đến.
Ông Lò Văn Mưu cho biết, không có họp hành, không có tổ nhóm chính thức, mọi thứ lan truyền bằng cách “nhìn thấy người khác làm được thì mình làm theo”. Ảnh: Linh Linh.
Ông Lò Văn Mưu nhớ lại thời điểm dự án mới vào bản, chỉ vài hộ dám làm trước. Nhưng sau một hai vụ, người này khoe bò béo, người kia khoe ruộng tốt, thế là số hộ tham gia tăng lên hơn 40. Không có họp hành, không có tổ nhóm chính thức, mọi thứ lan truyền bằng cách “nhìn thấy người khác làm được thì mình làm theo”. Nhiều hộ còn khẳng định, dù dự án không còn hỗ trợ men vi sinh thì họ cũng tự bỏ tiền mua vì “bỏ thì tiếc”.
Từ phụ phẩm bị đốt đến vòng tuần hoàn sinh thái
Theo bà Nguyễn Thị Hằng, Phó Chi cục trưởng Chi cục Nông nghiệp thuộc Sở NN-MT tỉnh Điện Biên, chính việc người dân được tiếp cận đầy đủ thông tin, được tập huấn bài bản và có môi trường học hỏi lẫn nhau đã giúp hình thành vòng tuần hoàn sinh thái trong từng hộ. Việc này không chỉ giảm chi phí sản xuất mà còn khắc phục tình trạng thiếu thông tin kỹ thuật khiến nhiều hộ miền núi dù chăm chỉ nhưng vẫn nghèo. Trước đây, thân ngô, lá sắn, rơm rạ thường bị đốt bỏ, vừa gây ô nhiễm vừa lãng phí. Từ khi áp dụng kỹ thuật ủ chua, toàn bộ lượng phụ phẩm này trở thành nguồn thức ăn dự trữ cho trâu bò trong mùa đông. Nhờ chuyển từ thả rông sang nuôi chuồng, chất thải gia súc được thu gom và ủ thành phân hữu cơ, bón trở lại cho ruộng lúa, ruộng rau và vườn cây lâu năm như macca và cà phê.
Sự thay đổi này cũng giúp giảm đáng kể việc sử dụng phân lân hóa học. Nhiều hộ trước đây bón 2-3 tạ phân lân mỗi vụ, nay chỉ còn cần khoảng một tạ mà năng suất vẫn tăng. Đất tơi mềm hơn, khả năng giữ dinh dưỡng cao hơn, cây trồng hấp thụ tốt hơn. “Hiệu quả thấy rõ nên trong năm thứ hai và thứ ba của dự án, chúng tôi đưa mô hình FSC vào tập huấn cấp huyện, cấp xã và đề xuất dùng ngân sách chương trình mục tiêu để đào tạo cán bộ cơ sở”, bà Hằng nói.
Ông Vì Văn Bun bên cạnh các loại máy được hỗ trợ để ủ, thái, nén phân. Ảnh: Linh Linh.
Từ góc độ nghiên cứu, dự án ASSET cũng chỉ ra nguyên nhân khiến nhiều hộ miền núi dù làm nhiều vẫn nghèo. Phần lớn các hộ chỉ làm một việc, hoặc chỉ trồng trọt, hoặc chỉ chăn nuôi. Khi trồng trọt tách biệt khỏi chăn nuôi, người dân phải mua nhiều phân bón, đất nhanh bạc màu. Khi chăn nuôi không gắn với phụ phẩm nông nghiệp, họ phải mua thức ăn tinh, dễ lỗ vào mùa đông. Một hệ thống bị tách làm hai phần rời rạc khiến chi phí tăng, rủi ro cũng tăng.
FSC giúp gắn hai hoạt động này lại thành một vòng tuần hoàn: phụ phẩm nuôi bò, bò cho phân, phân nuôi đất, đất nuôi lúa và rau, rồi rau và thân cây lại quay trở về làm thức ăn ủ chua. Chính sự khép kín này làm giảm chi phí, giảm rủi ro và tạo ra sự bền vững mà một mô hình tách biệt không thể có. Quan trọng hơn, khi không phải dành nửa ngày để chăn thả, người dân có thêm thời gian đi làm thuê, hái măng, làm dịch vụ nhỏ hoặc chăm sóc thêm nương rẫy. “Đó là khoản thu nhập tăng thêm mà nhiều hộ trước kia không bao giờ có cơ hội”, bà Hằng nói.
Vào mỗi mùa lạnh, từ thả rông cả ngày trên nương đồi, bò thường gầy và dễ mắc bệnh, gia đình chị chuyển sang nuôi chuồng nhờ 2.500 m² cỏ voi được trồng làm nguồn thức ăn. Ảnh: Linh Linh.
Từ một nơi mà thông tin nông nghiệp còn hạn chế, các xã của Điện Biên nay đã xuất hiện những hố ủ phủ bạt, những bao cỏ ủ chua xếp gọn và những ruộng rau xanh tốt nhờ phân hữu cơ. Điều đó cho thấy, khi rào cản thông tin được tháo gỡ, người dân vùng cao có thể chủ động tiếp cận tri thức mới, áp dụng thành công và tiến tới thoát nghèo bền vững.
