Giữa không gian ẩm thực trong khuôn khổ Lễ kỷ niệm 80 năm ngành Nông nghiệp và Môi trường tổ chức tại trụ sở Bộ, hương nếp thơm quyện mùi lá dong xanh từ gian hàng bánh chưng Bờ Đậu khiến nhiều đại biểu và khách tham quan dừng chân thật lâu.

Những chiếc bánh vuông vắn, dẻo thơm, được gói hoàn toàn bằng tay và luộc bằng “nước giếng thần” của vùng núi đá Thái Nguyên, mang đến một hương vị đặc trưng không nơi nào có được.

Người trực tiếp trình diễn và giới thiệu sản phẩm tại sự kiện là nghệ nhân Nguyễn Hồng Vĩnh, đến từ Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên. Bà là hậu duệ đời thứ tư của dòng họ Nguyễn - gia đình được xem là giữ lửa nghề bánh chưng Bờ Đậu hơn nửa thế kỷ qua.

“Bánh chưng ngon trước hết phải từ tấm lòng của người làm. Nhưng điều đặc biệt hơn cả là thứ nước suối mát trong vắt từ núi đá phía sau làng - nước giếng thần mà bao đời nay dân Bờ Đậu vẫn gìn giữ,” bà Vĩnh chia sẻ.

Nghề làm bánh chưng Bờ Đậu khởi nguồn từ thập niên 1960, do cụ Nguyễn Thị Đấng, người được coi là “tổ nghề” khởi xướng. Khi ấy, cụ mở một quán nhỏ dưới tán cây phượng ở xóm Bờ Đậu, xã Cổ Lũng, bán bánh chưng tự tay gói để nuôi gia đình.

Nhờ hạt nếp dẻo, đỗ xanh thơm và bí quyết luộc bánh bằng nước suối nguồn, món bánh của cụ nhanh chóng nổi tiếng khắp vùng. Câu chuyện về “bánh chưng Bờ Đậu” cứ thế lan xa, trở thành niềm tự hào của đất Thái Nguyên, miền quê của chè xanh và những bàn tay khéo léo.

Ngoài lựa chọn gạo, những nguyên liệu khác như thịt, đỗ xanh, lá chuối.... cũng được bà Vĩnh lựa chọn cẩn thận, nhằm giúp sản phẩm giữ được hương vị như truyền thống.

Từ khi cụ Đấng qua đời, con cháu trong làng vẫn nối nghề, mỗi gia đình một nồi bánh đỏ lửa quanh năm. Đến nay, làng Bờ Đậu đã trở thành một trong năm làng nghề bánh chưng nổi tiếng nhất miền Bắc, được công nhận sản phẩm OCOP và tham gia nhiều sự kiện quảng bá văn hóa ẩm thực trong nước.

Điểm đặc biệt đầu tiên của bánh chưng Bờ Đậu là gói hoàn toàn bằng tay, không dùng khuôn. Người thợ chỉ cần tấm lá dong, nắm gạo nếp, vài lát thịt và phần nhân đậu xanh đã đồ chín - tất cả được gói khéo sao cho bánh vuông thành, chặt tay, tám cạnh đều tăm tắp.

“Trăm hay không bằng tay quen”, bà Vĩnh cười, vừa gói vừa nắn từng góc bánh. Chính sự cảm nhận tinh tế của người thợ giúp bánh khi luộc không bị méo, nứt hay phồng, mà vuông vức, chắc tay, nếp dẻo, nhân thơm nồng. Động tác nhanh, chuẩn, “có cữ” của nghệ nhân cho ra đời hàng trăm chiếc bánh trưng phục vụ người tham quan tại gian hàng thưởng thức và mua về.

Để làm ra chiếc bánh chưng xanh bóng bẩy, nguyên liệu được lựa chọn kỹ lưỡng: gạo nếp nương, nếp vải hoặc nếp thầu dầu từ vùng trung du Bắc Bộ; đỗ xanh nguyên lõi vàng tươi, vỏ mỏng, vị ngọt tự nhiên; thịt ba chỉ tươi, săn chắc, ướp tiêu Bắc; lá dong bản rộng, xanh thẫm được lấy từ Na Rì..

Sau khi gói xong, bánh được ngâm trong nước khoảng nửa giờ trước khi luộc để phần gạo thấm đều. Và quan trọng nhất, chính là nguồn nước luộc bánh - “nước giếng thần” từ mạch suối trên núi đá sau làng. Dòng nước trong veo, có vị ngọt nhẹ tự nhiên giúp bánh chín đều, giữ được màu xanh của lá, mùi thơm dẻo của nếp. Người làng vẫn truyền câu ca: “Bánh chưng luộc nước giếng thần/Thơm ngon mùi vị có phần trời cho”.

Tại lễ kỷ niệm, gian hàng của nghệ nhân Nguyễn Hồng Vĩnh thu hút đông đảo khách tham quan. Mỗi ngày, hơn 1.000 chiếc bánh được bán trực tiếp và đặt mua online, con số minh chứng cho sức hút của món ăn truyền thống này.

Tuy nhiên, theo bà Vĩnh, đây chưa phải là kỷ lục của gia đình. Cách đây vài năm, bà từng gói khoảng 3.000 chiếc bánh trong một ngày, phục vụ nhu cầu của người dân dịp giáp Tết.

Đến nay bánh chưng Bờ Đậu trở thành thương hiệu được nhiều người biết đến, tượng trưng cho tinh hoa ẩm thực vùng trung du Bắc Bộ.

Không chỉ mang đến hương vị đặc sản Thái Nguyên, bà Vĩnh còn kể cho mọi người nghe về hành trình của làng nghề, về niềm tin rằng “nước giếng thần” là món quà của trời ban, và về những đêm đỏ lửa bếp bánh mỗi dịp Tết đến.

Bảo Thắng - Linh Linh