Nghiên cứu được công bố đầu tháng 5 trên tạp chí Kỷ yếu Viện Hàn lâm Khoa học Quốc gia Mỹ (PNAS), mang đến góc nhìn mới cho một câu hỏi liên quan đến nền văn minh Trung Hoa cổ đại: Vì sao nông nghiệp trồng kê xuất hiện từ khoảng 8.000 năm trước nhưng phải mất gần 2.000 năm sau mới phát triển mạnh mẽ.
Nền văn minh Trung Hoa cổ đại từng trải qua giai đoạn phát triển chậm kéo dài từ khoảng 8.000 năm trước và chỉ thực sự tăng tốc vào khoảng 6.000 năm trước. Nghề trồng kê cũng phát triển theo xu hướng tương tự.
Cây kê đuôi chồn được trồng tại khu vực phía bắc cao nguyên Hoàng Thổ, nay thuộc tỉnh Thiểm Tây, Trung Quốc. Ảnh: China Daily.
Các nhà khoa học cho biết cây kê từng trở thành nguồn lương thực quan trọng tại khu vực Yanshan - Liêu Ninh từ khoảng 8.000 năm trước, nhưng chỉ thực sự mở rộng mạnh vào khoảng 6.000 năm trước, khi trung tâm canh tác dịch chuyển về cao nguyên Hoàng Thổ.
Điều này từng khiến giới nghiên cứu bối rối bởi trong giai đoạn đó, nhiệt độ và lượng mưa tại miền bắc Trung Quốc nhìn chung vẫn khá thuận lợi cho nông nghiệp.
Để giải đáp câu hỏi này, nhóm nghiên cứu do Viện Môi trường Trái đất thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc thực hiện, phối hợp cùng Đại học Lan Châu, Viện Địa chất và Địa vật lý, Bảo tàng Anh, Đại học Washington và Viện Khoa học Cơ bản Hàn Quốc, đã tái hiện biến động nhiệt độ đất trong giai đoạn từ 12.300 đến 2.800 năm trước tại Longgugou = một khu vực hóa thạch nằm gần thành phố Khánh Dương, thuộc cao nguyên Hoàng Thổ.
Dựa trên 18 mẫu trầm tích được xác định niên đại bằng phương pháp phát quang kích thích quang học (OSL), cùng 14 mẫu carbon hữu cơ C-14 kết hợp phân tích dấu ấn sinh học, nhóm nghiên cứu đã xây dựng được hồ sơ nhiệt độ đất liên tục có độ phân giải cao đầu tiên tại Đông Á.
Kết quả nghiên cứu cho thấy trong giai đoạn 8.000-7.500 năm trước, điều kiện đất ấm hơn đã tạo môi trường phù hợp cho cây kê phát triển tại khu vực Yanshan - Liêu Ninh, vùng bán khô hạn trải dài qua các khu vực thuộc Liêu Ninh, Hà Bắc và Nội Mông ngày nay.
Trong bối cảnh đó, các cộng đồng chịu áp lực về nguồn lương thực ngày càng phụ thuộc nhiều hơn vào canh tác kê, trong khi cư dân tại cao nguyên Hoàng Thổ vẫn chủ yếu dựa vào săn bắt.
Tuy nhiên, từ khoảng 7.500-6.000 năm trước, độ che phủ thực vật và độ ẩm đất gia tăng đã khiến nhiệt độ đất tại khu vực Yanshan - Liêu Ninh giảm đáng kể. Các mô hình mô phỏng môi trường sống phù hợp cho cây kê cho thấy nhiều khu vực dần không còn thích hợp cho canh tác.
Hệ quả là trung tâm trồng kê dịch chuyển xuống phía nam, tới cao nguyên Hoàng Thổ - nơi nhiệt độ đất vẫn đủ ấm và thuận lợi cho nông nghiệp.
Sau đó, khoảng 6.000 năm trước, nhiệt độ đất trở nên ấm và ổn định hơn, cùng với sự suy giảm độ che phủ thực vật, đã thúc đẩy nghề trồng kê mở rộng nhanh chóng trên khắp miền bắc Trung Quốc.
Theo các nhà nghiên cứu, sự bùng nổ nông nghiệp này đã tạo nền tảng kinh tế cho sự phát triển rực rỡ của các nền văn hóa hậu kỳ đồ đá mới trong khu vực.
Nông nghiệp trồng kê, chủ yếu gồm kê đuôi chồn và kê broomcorn - trong tiếng Trung gọi là “túc” và “thử” - từ lâu được xem là nền tảng kinh tế quan trọng cho sự hình thành và phát triển ban đầu của nền văn minh Trung Hoa.
Các phát hiện mới cũng có thể đóng góp cho những nghiên cứu rộng hơn về nguồn gốc văn minh Trung Quốc. Bằng việc thiết lập mối liên hệ trực tiếp giữa điều kiện nhiệt dưới bề mặt đất với các quyết định canh tác thời tiền sử, nghiên cứu đã mở ra một hướng tiếp cận mới trong tái dựng môi trường cổ đại - lĩnh vực vốn trước đây chủ yếu tập trung vào nhiệt độ không khí và lượng mưa gió mùa.
