Ngành giống cấy mô 'khát' Amoni Nitrat: [Bài 2] Gỡ nút thắt thế nào?

Vai trò Amoni Nitrat trong ngành cấy mô

Theo TS. Ngô Minh Dũng, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Thực nghiệm Nông nghiệp Hưng Lộc (thuộc Viện Khoa học Kỹ thuật Nông nghiệp Miền Nam), trong công nghệ nuôi cấy mô thực vật, môi trường MS (Murashige và Skoog) được xem là nền tảng phổ biến nhất trên thế giới. Trong đó, Amoni Nitrat (NH4NO3) giữ vai trò “tiêu chuẩn vàng” gần như không thể thay thế, bởi đây không chỉ là nguồn cung cấp đạm mà còn là yếu tố điều hòa cân bằng sinh lý và định hướng phát triển hình thái của tế bào thực vật trong môi trường ống nghiệm.

"Việc thay thế đột ngột nguồn đạm trong môi trường MS sẽ làm thay đổi áp suất thẩm thấu và độ pH, khiến cây nuôi cấy bị 'sốc' sinh lý. Hệ số nhân chồi có thể giảm mạnh, kéo theo nguy cơ chậm tiến độ đưa giống mới ra sản xuất từ 2-3 năm", TS. Ngô Minh Dũng chia sẻ.

Đáng lo ngại hơn, sự thay đổi thành phần dinh dưỡng thiết yếu, đặc biệt là tỷ lệ NH4+/NO3-, có thể tạo ra stress mạnh đối với tế bào thực vật, từ đó kích hoạt hiện tượng biến dị soma - dạng biến đổi di truyền phát sinh trong quá trình nuôi cấy mô. Với các chương trình bảo tồn nguồn gen quý, đây là nguy cơ rất lớn vì cây sau phục tráng có thể không còn giữ được đặc tính nguyên bản, thậm chí dẫn tới thoái hóa hoặc mất hẳn các dòng gốc sạch bệnh.

Ở góc độ một đơn vị nghiên cứu công lập, TS. Ngô Minh Dũng nhận định tình trạng đứt gãy nguồn cung NH4NO3 hiện nay thực sự là “báo động đỏ” đối với lĩnh vực nuôi cấy mô và chọn tạo giống cây trồng. Theo ông, các chương trình chọn tạo giống quốc gia hay phục tráng giống cây đặc sản đều được triển khai trên những dòng sạch bệnh, được tuyển chọn và lưu giữ ổn định qua hàng chục năm. Vì vậy, nếu nguồn NH4NO3 bị gián đoạn, toàn bộ lộ trình nhân giống có nguy cơ đình trệ.

“Chu kỳ cấy chuyển bị gián đoạn sẽ kéo theo hàng loạt hệ lụy như gia tăng stress sinh lý, phát sinh biến dị soma, dẫn tới nguy cơ thoái hóa giống và thậm chí mất trắng các dòng tế bào gốc sạch bệnh. Đây là những nguồn vật liệu di truyền mà nhiều thế hệ nhà khoa học phải dành cả đời để gìn giữ và bảo tồn”, TS. Ngô Minh Dũng phân tích.

TS. Ngô Minh Dũng cho biết thêm, trên thế giới, NH4NO3 được xem là hóa chất đặc biệt vì vừa giữ vai trò thiết yếu trong nghiên cứu nông nghiệp, vừa là tiền chất nhạy cảm có thể bị lợi dụng để sản xuất vật liệu nổ. Tuy nhiên, nhiều quốc gia có nền nông nghiệp công nghệ cao như Israel, Hoa Kỳ, Hà Lan hay Nhật Bản không lựa chọn biện pháp cấm hoàn toàn mà áp dụng cơ chế quản lý theo chuỗi định danh, số hóa dữ liệu và tăng cường “hậu kiểm”.

 Cụ thể, các phòng thí nghiệm được cấp mã định danh hóa chất. Cơ quan an ninh có thể kiểm tra đột xuất, nhưng họ không đi đo đạc độ dày của tường kho, mà họ tập trung đối soát bằng công nghệ số giữa lượng hóa chất đã xuất kho với số lượng mẫu cây, chai cấy mô thực tế đang hiện diện trong phòng nuôi. Đồng thời, chính phủ các nước này khuyến khích tối đa việc sử dụng các dạng "môi trường pha sẵn" để triệt tiêu hoàn toàn nguy cơ hóa chất bị lạm dụng vào mục đích phi pháp ngay từ gốc.

Cần cơ chế riêng cho Amoni Nitrat

Tại Việt Nam, Nghị định 26/2026/NĐ-CP ban hành ngày 17/1/2026 được kỳ vọng sẽ tạo “luồng gió mới” cho ngành hóa chất khi từng bước tháo gỡ nhiều thủ tục hành chính. Tuy nhiên, việc Amoni Nitrat (NH4NO3) vẫn nằm trong danh mục tiền chất thuốc nổ đang khiến nhiều viện nghiên cứu và doanh nghiệp giống cây trồng tiếp tục gặp khó trong quá trình hoạt động.

Dù nghị định đã có một số quy định mở, như miễn khai báo nhập khẩu dưới 1kg đối với hóa chất mới phục vụ nghiên cứu, nhưng trên thực tế vẫn tồn tại nhiều rào cản. Trước tiên là yêu cầu về hạ tầng lưu trữ. Các quy định mới siết chặt tiêu chuẩn kho bãi, phân khu hóa chất và khoảng cách an toàn theo chuẩn GHS, trong khi phần lớn phòng nuôi cấy mô hiện đặt trong khu đô thị hoặc bên trong các tòa nhà văn phòng nên khó đáp ứng điều kiện đối với kho chứa tiền chất thuốc nổ.

Bên cạnh đó, chi phí tuân thủ đang trở thành áp lực lớn đối với các đơn vị nghiên cứu. Để sử dụng vài kilogram NH4NO3, doanh nghiệp và phòng thí nghiệm phải hoàn thiện nhiều thủ tục như xin giấy phép, tổ chức huấn luyện an toàn hóa chất và xây dựng phương án phòng ngừa sự cố. Không ít trường hợp, chi phí hành chính và vận hành còn cao hơn giá trị thực của lượng hóa chất cần sử dụng.

Khó khăn cũng xuất hiện ở khâu cung ứng khi nhiều doanh nghiệp kinh doanh hóa chất ngại nhập khẩu NH4NO3 với số lượng nhỏ do quy trình kiểm soát quá chặt. Điều này khiến các phòng thí nghiệm và doanh nghiệp giống cây trồng thiếu nguồn mua chính thống để phục vụ nghiên cứu và nhân giống.

Theo TS. Ngô Minh Dũng, để tháo gỡ tình trạng trên cần có cách tiếp cận linh hoạt hơn đối với hóa chất phục vụ khoa học. Một trong những giải pháp được đề xuất là xây dựng cơ chế “luồng xanh” dành cho các đơn vị đạt chuẩn phòng thí nghiệm quốc gia. Thay vì phải xin phép từng lô hóa chất, các đơn vị này có thể được cấp hạn ngạch sử dụng hằng năm dựa trên năng lực nghiên cứu, kết hợp quản lý số hóa và hậu kiểm định kỳ.

Cùng với đó, mô hình “khu an toàn hóa chất” được xem là hướng đi phù hợp. Theo đề xuất, các trung tâm lưu trữ và phân phối hóa chất dùng chung có thể được xây dựng tại Khu Công nghệ cao Hòa Lạc hoặc Khu Nông nghiệp Công nghệ cao TP.HCM. Các phòng thí nghiệm trong khu sẽ mua hóa chất theo nhu cầu hằng ngày mà không cần tồn kho riêng, qua đó giảm áp lực về an toàn cháy nổ và đơn giản hóa thủ tục quản lý.

Theo TS. Ngô Minh Dũng cũng cho rằng cơ chế quản lý nên chuyển từ tiền kiểm sang giám sát quá trình sử dụng. Theo đó, Bộ Công Thương quản lý lượng NH4NO3 nhập khẩu thông qua hệ thống dữ liệu số hóa, trong khi Bộ Nông nghiệp và Môi trường xác nhận định mức sử dụng dựa trên số lượng cây giống thực tế của từng đơn vị. Việc hậu kiểm định kỳ sẽ giúp kiểm soát hiệu quả hơn mà không gây đình trệ hoạt động nghiên cứu.

Ngoài ra, giới chuyên môn đề xuất xây dựng danh mục “hóa chất nghiên cứu thiết yếu”, trong đó có NH4NO3, đồng thời áp dụng tiêu chuẩn kho bãi đơn giản hóa đối với lượng tồn trữ nhỏ dưới ngưỡng nguy hiểm. Những cơ sở chỉ lưu trữ từ 5-10kg phục vụ nghiên cứu và sản xuất giống có thể áp dụng quy định riêng thay vì phải xây dựng kho theo tiêu chuẩn công nghiệp.

Một giải pháp kỹ thuật khác là khuyến khích nhập khẩu môi trường MS dạng bột pha sẵn thay cho hóa chất rời. Ở dạng này, NH4NO3 đã được phối trộn với nhiều muối khoáng khác nên gần như không còn khả năng gây nổ, đồng thời vẫn bảo đảm nguồn dinh dưỡng cần thiết cho cây giống nuôi cấy mô.

TS. Ngô Minh Dũng cảnh báo, nếu tình trạng khan hiếm NH4NO3 kéo dài, ngành giống nông lâm nghiệp Việt Nam có nguy cơ đứt gãy sản xuất, suy giảm sức cạnh tranh và mất thị trường xuất khẩu vào tay các đối thủ khu vực.