Các loài cây thuốc - nguồn cung hoạt chất cho dược phẩm, mỹ phẩm và thực phẩm - lần đầu trở thành trọng tâm của Ngày Động vật Hoang dã Thế giới (World Wildlife Day) năm 2026, trong bối cảnh hàng nghìn loài đang suy giảm nhanh vì khai thác thương mại và mất sinh cảnh.
Sự kiện diễn ra vào ngày 3/3 tới, với chủ đề “Thực vật dược liệu và hương liệu: Bảo tồn sức khỏe, di sản và sinh kế”.
Cây dược liệu được xem là sinh kế của nhiều người dân ở vùng sâu, vùng xa. Ảnh: Marilyn Barbone.
Thống kê của Tổ chức điều hành Công ước về buôn bán quốc tế các loài động, thực vật hoang dã nguy cấp (CITES) cho thấy, trên phạm vi toàn cầu, khoảng 50.000 - 70.000 loài cây thuốc đang được khai thác cho chữa bệnh và kinh tế. Gần 1.300 loài thuộc danh mục kiểm soát buôn bán quốc tế, trong đó hơn 800 loài cần theo dõi chặt chẽ để tránh khai thác quá mức.
Áp lực thị trường với các loài này là rất lớn. Doanh thu y học cổ truyền Trung Quốc từng đạt 83 tỷ USD, còn thị trường thảo dược châu Âu ước khoảng 7,4 tỷ USD mỗi năm.
Hệ quả là hơn 20% số loài thực vật dược liệu đang bị đe dọa tuyệt chủng do khai thác quá mức, biến đổi khí hậu, mất rừng và buôn bán trái phép.
Tầm quan trọng của nhóm cây này không chỉ nằm ở kinh tế. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) ước tính 70-95% dân số tại các nước đang phát triển phụ thuộc vào y học truyền thống cho chăm sóc sức khỏe ban đầu.
Ngay cả y học hiện đại, nhiều hoạt chất dược phẩm vẫn có nguồn gốc trực tiếp hoặc gián tiếp từ tự nhiên.
Ngoài lĩnh vực y tế, thực vật dược liệu còn cung cấp nguyên liệu cho mỹ phẩm, thực phẩm, nông nghiệp và các ngành công nghiệp cao cấp, đồng thời giúp ổn định đất, duy trì đa dạng sinh học và nuôi dưỡng các loài thụ phấn.
Ở nhiều khu vực nông thôn, cây thuốc là nguồn thu nhập quan trọng. Khoảng một phần năm dân số thế giới phụ thuộc vào thực vật hoang dã, tảo hoặc nấm cho thực phẩm và sinh kế, đặc biệt tại các cộng đồng bản địa và vùng sâu vùng xa.
Từ thực tiễn ấy, giới bảo tồn cảnh báo vấn đề không chỉ là khai thác mà còn là quản trị. Dữ liệu khoa học về cây thuốc còn hạn chế, trong khi tri thức bản địa - vốn tích lũy qua nhiều thế hệ - chưa được tích hợp đầy đủ vào chính sách. Khi nhu cầu thị trường tăng nhanh hơn khả năng phục hồi tự nhiên, nguy cơ cạn kiệt nguồn gen dược liệu ngày càng rõ rệt.
Ngày Động vật Hoang dã Thế giới được Đại hội đồng Liên Hợp Quốc thiết lập năm 2013, chọn ngày 3/3 hằng năm - thời điểm Công ước CITES được ký năm 1973 - làm mốc nhằm nâng cao nhận thức về bảo tồn các loài hoang dã trên toàn cầu.
Ban Thư ký CITES được giao điều phối các hoạt động quốc tế, biến sự kiện thành ngày thường niên dành cho cả động vật và thực vật hoang dã.
Năm 2026, các hoạt động trực tiếp và trực tuyến sẽ kết nối cơ quan quản lý, nhà khoa học, doanh nghiệp và người hành nghề y học truyền thống, thúc đẩy quản lý bền vững việc khai thác và thương mại dược liệu.
Thông điệp xuyên suốt là bảo tồn thiên nhiên đồng nghĩa bảo vệ sức khỏe con người. Khi những khu rừng mất đi, nhân loại không chỉ mất đa dạng sinh học mà còn mất nguồn dược liệu - nền tảng của nhiều hệ thống y học cổ truyền và cả y học hiện đại.
