Gieo mầm sống xanh từ trải nghiệm thật, hành động thật

Ở Trường THPT Nguyễn Công Trứ (phường Thông Tây Hội), giáo dục môi trường không nằm trên giấy hay trong những bài diễn thuyết khô khan. Nó hiện diện trong từng chai nhựa được phân loại, từng bánh xà phòng làm từ dầu ăn thừa, những món quà tái chế, các tấm poster về vi nhựa do học sinh tự thiết kế, hay những buổi nhặt rác, gây quỹ trồng cây.

Tại đây, học sinh không chỉ học kiến thức phổ thông mà còn được thầy cô lồng ghép vào các dự án phát triển bền vững, từng bước hình thành ý thức bảo vệ môi trường và trở thành những “đại sứ môi trường” một cách tự nhiên.

Khi bài học môi trường bước ra khỏi trang sách

Là ngôi trường nằm trong khu đô thị đông dân TP.HCM, diện tích không lớn, nhưng khi bước vào sân trường Nguyễn Công Trứ, nhiều người không khỏi ngạc nhiên trước không gian xanh mát. Từ những hàng cây xanh mát trong sân trường, đến những chậu cây nhỏ xinh trang trí dọc hành lang hay tại các phòng học đều được thầy cô và học trò nơi đây tỉ mỉ “dệt” nên bức tranh về một trường học sinh thái giữa lòng thành phố mang tên Bác.

Từ năm 2020, nhà trường định hướng giảng dạy theo tinh thần phát triển bền vững, lồng ghép vào từng môn học. Ở môn Hóa học là các bài về polymer, nhựa, vi nhựa, tái chế dầu ăn thành xà phòng; Sinh học giúp học sinh phân tích tác động của vi nhựa tới hệ sinh thái và sức khỏe con người; Tin học “hồi sinh” rác thải điện tử thành sản phẩm trưng bày nghệ thuật; còn Kinh tế - Pháp luật hướng học sinh đến xây dựng mô hình kinh doanh từ vật dụng bỏ đi.

Không chỉ nghe giảng, học sinh được xem những thước phim khoa học, được thấy vi nhựa trong đất và những mối nguy tiềm ẩn, được yêu cầu làm dự án, khảo sát thực tế, thuyết trình, thiết kế sản phẩm tái chế và đề xuất giải pháp phát triển bền vững. Những tiết học vì thế không còn là bài kiểm tra khô khan, mà trở thành không gian sáng tạo, nơi mỗi nhóm học sinh phải tự trả lời câu hỏi: Mình có thể làm gì cho môi trường, cho tương lai?

Gắn bó với trường 15 năm, thầy Nguyễn Minh Tài xem giáo dục vì phát triển bền vững là hành trình dài, cần sự chung tay của tất cả mọi người. Ở môn Hóa học, thầy Tài tích hợp nội dung về polymer, nhựa, vi nhựa, tái chế dầu ăn thừa thành xà phòng, đồng thời áp dụng “hóa học lượng nhỏ” để giảm hóa chất, tiết kiệm chi phí và hạn chế tác động môi trường.

Một trong những dự án tạo hiệu ứng lan tỏa mạnh mẽ là chương trình “Từ rác thải đến cây xanh” được khởi động năm 2023 từ tái chế giấy cũ, sau đó mở rộng sang rác thải nhựa. Học sinh thu gom rác thải, phân loại, bán cho đơn vị VECA để gây quỹ trồng rừng. Riêng năm 2025, có 52/58 lớp tham gia, thu gần 7,8 triệu đồng từ bán phế liệu. Song song đó, học sinh quyên góp trồng rừng cùng Gaia Nature Conservation (104 cây) và Joy Foundation (480 cây). Những con số này phản ánh rõ sự chuyển biến từ nhận thức sang hành động của thầy trò nhà trường. Đáng chú ý, dự án được ghi nhận trong Báo cáo thường niên 2024 của Global Schools (UN SDSN) và giành Giải thưởng Global Sustainability Awards 2025.

Theo thầy Tài, điểm quan trọng nhất không nằm ở thành tích mà ở sự thay đổi của học sinh. Khi tham gia các dự án, học sinh biết lập kế hoạch, làm việc nhóm, phân loại rác đúng cách và hiểu giá trị của kinh tế tuần hoàn. “Khi học sinh được làm thật, thấy kết quả thật, ý thức sẽ hình thành tự nhiên”, thầy Tài chia sẻ.

Còn cô Trịnh Minh Tâm, giáo viên Kinh tế - Pháp luật, hướng học sinh tiếp cận kinh doanh và tiêu dùng bền vững từ chính rác thải nhựa. Những nắp ly, hộp nhựa, bìa tập cũ được biến thành lồng đèn, hộp bút, móc khóa, lọ hoa… mỗi sản phẩm đều kể một câu chuyện về ý nghĩa, màu sắc, hình dáng.  Các sản phẩm không chỉ trưng bày mà được bán trong hội chợ trường, dịp lễ tết. Số tiền thu được dùng trao học bổng, hỗ trợ học sinh khó khăn.

“Các em học cách kiếm tiền, trân trọng sức lao động và sử dụng tiền có trách nhiệm, đặc biệt là hiểu rằng “đạo đức tiêu dùng” bắt đầu từ việc mình chọn dùng thứ gì, bỏ đi thứ gì, tái sử dụng ra sao. Ban đầu người ta nghĩ chỉ là ve chai. Nhưng khi thấy nó biến thành sản phẩm đẹp và có ý nghĩa, cách nhìn thay đổi hẳn. Đó mới là bài học lớn nhất mà chúng tôi hướng tới”, cô Tâm chia sẻ.

Bộ Nông nghiệp và Môi trường giao Báo Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với Vụ Hợp tác quốc tế, Quỹ Vì tương lai xanh tổ chức Giải thưởng trường học sinh thái ASEAN Việt Nam năm 2025 - Trường học không rác thải nhựa. Mọi thông tin liên quan đến Giải thưởng bạn đọc xem trên Báo điện tử nongnghiepmoitruong.vn, trang web của Giải thưởng ecoschool.vn

Học sinh thay đổi từ trải nghiệm thật

Ở phía học sinh, điều dễ nhận ra nhất là sự thay đổi trong thái độ. Là một trong những học sinh từng khá thờ ơ với các phong trào vì cho rằng còn hình thức, thiếu sức hút, nhưng đến khi tham gia chương trình “Từ rác thải đến cây xanh”, Phù Đôn Hải Nam (học sinh lớp 12A1) bắt đầu thay đổi suy nghĩ.

“Lúc đầu em không tin gom giấy lại có thể tạo ra giá trị. Nhưng khi tận mắt thấy giấy cũ thu gom, bán có tiền để trồng cây, em cảm nhận rất rõ hiệu quả. Những thứ tưởng như bỏ đi vẫn có thể tạo ra giá trị mới”, Hải Nam nói và cho biết thêm, từ trải nghiệm ấy, em hào hứng tham gia các dự án môi trường, đặc biệt là dự án “xà phòng xanh” do Tổ Hóa học tổ chức, giúp học sinh tái chế dầu ăn thừa thành xà phòng. Không chỉ giúp em và các bạn hiểu rõ hơn về bảo vệ môi trường, dự án còn khiến môn Hóa học trở nên sinh động khi học sinh được vận dụng kiến thức hóa học, ứng dụng AI trong thiết kế, sáng tạo hình dáng, mùi hương và trực tiếp tạo ra sản phẩm hữu ích. Những bánh xà phòng thủ công sau đó được dùng làm quà tri ân thầy cô nhân Ngày Nhà giáo Việt Nam 20/11.

Theo Hải Nam, chính tính thực tế đã khiến các hoạt động này lan tỏa một cách tự nhiên. “Khi thấy rõ kết quả, tụi em không còn tham gia vì phong trào, mà vì thấy mình đang làm điều có ích. Theo em, bảo vệ môi trường nên trở thành thói quen hằng ngày như việc đánh răng mỗi sáng, bắt đầu từ trường học và theo chúng em đi xa hơn trong cuộc sống sau này”, Hải Nam nói.

Tương tự, em Nguyễn Đặng Mai Khanh (học sinh lớp 11E19), cảm thấy thú vị khi được tham gia thu gom rác thải nhựa và tái chế thành những móc khóa, đồ trang trí Noel, Tết, dự kiến mở rộng sang lồng đèn thủ công.

Lúc đầu nhóm của Mai Khanh khá lúng túng ở khâu thu gom, bởi rác nhựa chưa được làm sạch, nhưng dần rút kinh nghiệm. Nguồn nguyên liệu chủ yếu là nắp chai, đồ nhựa dùng một lần được xin lại trong trường, từ căn tin, cô lao công và bạn bè, sau đó rửa sạch, phân loại để làm sản phẩm thủ công.

“Từ tham gia dự án, em và gia đình hạn chế dùng túi nilon, mang bình cá nhân khi mua nước và giữ nắp nhựa mang đến trường để tái chế. Bảo vệ môi trường không phải điều gì quá xa vời, mà bắt đầu từ những hành động nhỏ, lặp lại mỗi ngày”, Mai Khanh nói và mong muốn có thể lan tỏa những thông điệp tích cực về môi trường.

Ở Trường THPT Nguyễn Công Trứ, môi trường không chỉ là chủ đề thảo luận mà còn là sản phẩm. Từ dầu ăn thừa, học sinh làm ra những bánh xà phòng mang tên “xà phòng xanh”; từ chai nhựa, ống hút cũ, hộp xốp… các em thiết kế, trang trí thành đèn học, chậu cây, mô hình thuyền, chuông gió, vật dụng học tập… Mỗi sản phẩm đều đi kèm một bản thuyết minh về nguồn nguyên liệu từ đâu, quy trình tái chế ra sao, tác động môi trường như thế nào. Điều quan trọng hơn, các em học được rằng, rác thải không phải thứ bỏ đi, nếu biết cách, nó có thể trở thành tài nguyên.

Cũng từ một chi tiết nhỏ là nắp chai, Phạm Hồng Tâm Đoan (học sinh lớp 11E19) chọn phần “hay bị bỏ quên nhất” để tái chế. Em xin nắp chai từ bạn bè, thầy cô, ve chai, tiệm tạp hóa gần nhà; cắt nhỏ, phối màu, dùng nhiệt tạo hình bằng khuôn bánh quy rồi làm thành móc khóa hoặc đồ trang trí. “Mỗi sản phẩm mất khoảng nửa tiếng vì nhiều công đoạn. Khi tạo ra được những sản phẩm tuy nhỏ, nhưng đủ để em tin rằng khi nhiều người cùng làm, lượng rác thải nhựa sẽ giảm đáng kể”, Đoan nói.

Còn với Phùng Nhật Hoài An (học sinh lớp 12A1), điều khiến em nhớ nhất là lần cả nhóm thu gom được kha khá tập vở cũ nhưng không có cách vận chuyển vì quá nặng. Phải chia nhỏ, đi nhiều lượt, mất thời gian. Nhưng chính sự vất vả đó lại khiến Hoài An thấy hoạt động này không còn là khẩu hiệu. “Tụi em có cơ hội thật để góp phần nhỏ của mình vào mục tiêu lớn là bảo vệ môi trường”, Hoài An nói.

Ngoài ra, học sinh còn tham gia hoạt động “Ngày Chủ nhật Xanh”, phát túi vải cho tiểu thương, tuyên truyền hạn chế túi nilon trong khu dân cư... Những mô hình, cách làm ấy đang dần tạo thành “màu xanh” rất riêng của Trường THPT Nguyễn Công Trứ.

Bền bỉ gieo mầm xanh cho tương lai

Cô Lý Thị Hồng Thắm, Phó Hiệu trưởng nhà trường cho biết, năm 2025, trường cụ thể hóa chủ đề “Chống ô nhiễm nhựa” của UNEP bằng việc tham gia Giải thưởng “Trường học Sinh thái ASEAN Việt Nam - Trường học không rác thải nhựa”, với cam kết đáp ứng với 11 chỉ số của giải thưởng thông qua hàng loạt giải pháp đồng bộ: hạn chế sản phẩm nhựa dùng một lần, tổ chức phân loại rác tại nguồn, phát động các dự án tái chế sáng tạo, đưa nội dung bảo vệ môi trường vào bài giảng chính khóa và hoạt động trải nghiệm.

Theo Phó Hiệu trưởng Trường THPT Nguyễn Công Trứ, mục tiêu của nhà trường khi triển khai mô hình Trường học Sinh thái ASEAN là xây dựng và thay đổi nhận thức của giáo viên và ý thức của học sinh về bảo vệ môi trường một cách tự nhiên, bền vững. Các hoạt động không đặt nặng quy mô hay thành tích, mà chú trọng đến “hiểu thật, làm thật, để giáo dục bền vững trở thành thói quen lan tỏa trong toàn trường cho đến gia đình và xã hội”.

“Chúng tôi sẽ tiếp tục tạo điều kiện để giáo viên, học sinh tham gia các dự án, hội thảo về giáo dục bền vững. Đồng thời, cấp giấy chứng nhận cho học sinh tham gia hoạt động môi trường, vừa ghi nhận công sức, vừa giúp các em có thêm điểm cộng khi xét học bổng, du học, hay tham gia các chương trình quốc tế”, cô Hồng Thắm nói và cho biết thêm, Trường đã xây dựng “Chiến lược giảm thiểu rác thải nhựa và phát triển trường học xanh giai đoạn 2025-2030”. Mục tiêu là đến năm 2027 giảm ít nhất 50% lượng nhựa dùng một lần so với năm 2024; đến năm 2030 loại bỏ hoàn toàn chai nhựa, ly nhựa, túi nilon trong các sự kiện, hội nghị, căn-tin. Đồng thời, hướng tới mô hình “Trường học không rác nhựa” với hệ thống phân loại, tái chế và quản lý chất thải rõ ràng.

Đặc biệt, từ học kỳ I năm học 2025-2026, Câu lạc bộ “Hành động Xanh - Nói không rác thải nhựa” chính thức ra mắt, trực thuộc Đoàn Thanh niên. Đây là lực lượng nòng cốt trong tuyên truyền, giám sát và triển khai các sáng kiến giảm nhựa trong trường.

Sự đồng thuận từ Ban giám hiệu chính là nền tảng để các sáng kiến được nuôi dưỡng. Thực tế, Nguyễn Công Trứ đã triển khai các hoạt động môi trường hơn 5 năm nay, nhưng ba năm gần đây mọi thứ bài bản và rõ hướng hơn.

Nếu gọi Nguyễn Công Trứ là một ngôi trường xanh, thì “xanh” không chỉ ở cây cối, mà còn ở tư duy, phương pháp dạy học và những thói quen đang được hình thành mỗi ngày. Những việc nhỏ, làm đều đặn và bền bỉ chính là cách nhà trường gieo mầm cho một thế hệ sống xanh, học xanh và hành động xanh.

Lễ trao Giải thưởng Trường học sinh thái ASEAN Việt Nam 2025 dự kiến diễn ra vào 8 giờ sáng ngày 31/1/2026 tại Cung Thiếu nhi Hà Nội Cơ sở 2, Phạm Hùng, Cầu Giấy, Hà Nội. Sự kiện do Lãnh đạo Bộ Nông nghiệp và Môi trường chủ trì. Lễ trao giải được tường thuật trực tuyến trên Truyền hình Nông nghiệp và Môi trường và Báo Nông nghiệp và Môi trường điện tử (nongnghiepmoitruong.vn); đồng thời tổ chức trực tuyến qua nền tảng Zoom tại địa chỉ: ID cuộc họp: 973 8347 6746; Mật mã: SA3101.