Nguồn lâm sản ngoài gỗ dồi dào
Hà Tĩnh là tỉnh có diện tích rừng và đất chưa có rừng khá lớn, với hơn 359.000 ha. Hơn 10 năm về trước, hàng nghìn người dân sống gần rừng các huyện Hương Sơn, Hương Khê, Vũ Quang, Kỳ Anh (cũ) sinh sống chủ yếu dựa vào khai thác gỗ. Sau khi chính phủ đóng cửa rừng vào năm 2014, lâm sản ngoài gỗ như: tre, nứa, song, mây, dược liệu, mật ong rừng và nhiều loại cây đặc sản dưới tán rừng trở thành nguồn sinh kế không thể thiếu với người dân miền núi.
Tiến sỹ Đức Anh (ngoài cùng bên phải) cho hay, Cty Lâm nghiệp Hương Sơn đang phối hợp chính quyền xã Sơn Tây mở rộng trồng dược liệu dưới tán rừng. Ảnh: Thanh Nga.
Số liệu từ công trình nghiên cứu của tiến sỹ Trần Đức Anh, Phó Giám đốc Công ty TNHH MTV Lâm nghiệp và Dịch vụ Hương Sơn cho thấy, diện tích cây lâm sản ngoài gỗ của tỉnh Hà Tĩnh lên tới hơn 41.100 ha, thuộc 4 nhóm chính, gồm: Nhóm cây lâm sản ngoài gỗ có dầu, nhựa (hơn 22.800 ha), phân bố trên địa bàn các xã thuộc 7 huyện cũ là Đức Thọ, Can lộc, Hương Khê, Hương Sơn, Kỳ Anh, Thach Hà, Vũ Quang.
Nhóm cây cho thực phẩm (trên 7.800 ha), phân bố trên địa bàn 5 huyện cũ là Cẩm Xuyên, Hương Khê, Hương Sơn, Kỳ Anh, Vũ Quang.
Nhóm cây lâm sản ngoài gỗ cho sợi các loại (diện tích hơn 7.600 ha), phân bố trên địa bàn 5 huyện Hương Sơn, Hương Khê, Kỳ Anh, Cẩm Xuyên, Can Lộc và Vũ Quang. Riêng nhóm cây dược liệu có diện tích hơn 2.100 ha, phân bố trên diện tích đất lâm nghiệp toàn tỉnh.
“Tiềm năng lâm sản ngoài gỗ trên địa bàn tỉnh Hà Tĩnh rất dồi dào, song từ trước đến nay, hoạt động sản xuất, kinh doanh lâm sản ngoài gỗ chủ yếu vẫn là thu hái từ rừng tự nhiên do các hộ gia đình nhận khoán bảo vệ rừng hoặc các hộ dân sống gần rừng thực hiện. Vì vậy việc “đánh thức kho báu” này trong tương lai cực kỳ cần thiết, nhằm thúc đẩy phát triển kinh tế lâm nghiệp, tạo sinh kế bền vững cho người dân và bảo vệ tài nguyên rừng dài hạn”, TS. Đức Anh phân tích.
Tiềm năng cây lâm sản ngoài gỗ trên địa bàn Hà Tĩnh đang rất dồi dào. Ảnh: Thanh Nga.
Theo ông, so với khai thác gỗ, việc phát triển lâm sản ngoài gỗ có nhiều ưu điểm như ít tác động đến cấu trúc và chức năng của hệ sinh thái rừng. Khi được quản lý và khai thác hợp lý, nguồn tài nguyên này có thể tái sinh nhanh, duy trì lâu dài và góp phần khuyến khích người dân tham gia bảo vệ rừng. Đây cũng là một trong những giải pháp quan trọng nhằm gắn kết lợi ích kinh tế của người dân với mục tiêu bảo tồn và phát triển rừng bền vững.
Thực tế cho thấy, nhiều địa phương đã bước đầu hình thành các mô hình phát triển lâm sản ngoài gỗ dưới tán rừng. Các loại cây dược liệu, tre, nứa hay cây đặc sản được trồng xen trong rừng tự nhiên và rừng trồng đã mang lại hiệu quả kinh tế khá tích cực. Một số sản phẩm bước đầu được thu mua, chế biến và tiêu thụ trên thị trường trong nước, tạo động lực để người dân tiếp tục mở rộng sản xuất.
Tuy nhiên, việc khai thác và phát triển lâm sản ngoài gỗ tại Hà Tĩnh hiện vẫn còn nhiều hạn chế. Phần lớn hoạt động sản xuất vẫn mang tính nhỏ lẻ, tự phát; kỹ thuật trồng, chăm sóc và khai thác chưa đồng đều; sản phẩm chủ yếu tiêu thụ ở dạng thô nên giá trị gia tăng chưa cao. Bên cạnh đó, liên kết giữa người sản xuất với doanh nghiệp chế biến, thị trường còn hạn chế, khiến tiềm năng của nguồn tài nguyên này đang bị bỏ ngỏ.
Cần liên kết chuỗi giá trị
Nhằm phát huy tiềm năng và nâng cao giá trị kinh tế từ lâm sản ngoài gỗ, trong thời gian tới Hà Tĩnh định hướng phát triển lĩnh vực này theo hướng bền vững, gắn với bảo vệ rừng và cải thiện sinh kế cho người dân.
Mật ong là một trong những sản phẩm mang lại sinh kế bền vững cho người dân sống gần rừng. Ảnh minh họa.
Trước hết, tỉnh yêu cầu ngành chuyên môn phối hợp các xã có rừng rà soát, quy hoạch và phát triển các vùng sản xuất lâm sản ngoài gỗ phù hợp với điều kiện sinh thái của từng khu vực. Những xã có diện tích rừng lớn như: Sơn Kim 1, Sơn Kim 2, Vũ Quang, Kỳ Lạc, Kỳ Thượng, Sơn Tây, Sơn Hồng, Phúc Trạch, Hương Xuân... được khuyến khích phát triển các mô hình trồng cây dược liệu, tre, nứa, song mây và một số loại cây đặc sản dưới tán rừng nhằm nâng cao giá trị kinh tế.
Song song với đó, công tác chuyển giao tiến bộ khoa học kỹ thuật sẽ được tăng cường nhằm giúp người dân nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm. Các cơ quan chuyên môn sẽ hướng dẫn kỹ thuật trồng, chăm sóc, thu hái và bảo quản lâm sản ngoài gỗ theo hướng bền vững, hạn chế khai thác tự nhiên quá mức, bảo đảm khả năng tái sinh rừng.
Giải pháp chính hiện thực hóa mục tiêu đặt ra là thúc đẩy liên kết sản xuất theo chuỗi giá trị. Việc hình thành các tổ hợp tác, hợp tác xã hoặc mô hình liên kết giữa người dân với doanh nghiệp sẽ giúp ổn định nguồn nguyên liệu, nâng cao chất lượng sản phẩm và mở rộng thị trường tiêu thụ. Khi có sự tham gia của doanh nghiệp trong khâu thu mua, chế biến và phân phối, giá trị của lâm sản ngoài gỗ sẽ được nâng lên đáng kể.
Hà Tĩnh khuyến khích đầu tư vào chế biến sâu nhằm gia tăng giá trị cho các sản phẩm lâm sản ngoài gỗ. Ảnh: Thanh Nga.
Hà Tĩnh cũng khuyến khích đầu tư vào chế biến sâu nhằm gia tăng giá trị cho các sản phẩm lâm sản ngoài gỗ. Thay vì chỉ tiêu thụ ở dạng nguyên liệu thô, nhiều sản phẩm có thể được chế biến thành thực phẩm, dược liệu hoặc các sản phẩm thủ công mỹ nghệ có giá trị kinh tế cao hơn. Việc xây dựng thương hiệu và chỉ dẫn địa lý cho một số sản phẩm đặc trưng cũng được xem là hướng đi quan trọng nhằm nâng cao khả năng cạnh tranh trên thị trường.
Bên cạnh phát triển kinh tế, việc khai thác lâm sản ngoài gỗ còn góp phần thúc đẩy quản lý rừng bền vững. Khi người dân có thêm nguồn thu từ rừng, họ sẽ chủ động hơn trong việc bảo vệ và phát triển tài nguyên rừng, hạn chế các hoạt động khai thác trái phép và suy thoái rừng.
Trong bối cảnh nhu cầu thị trường đối với các sản phẩm tự nhiên, thân thiện với môi trường ngày càng gia tăng, lâm sản ngoài gỗ được đánh giá là một lĩnh vực có nhiều triển vọng phát triển. Với tiềm năng sẵn có cùng định hướng phát triển phù hợp, lâm sản ngoài gỗ được kỳ vọng sớm “trở mình” thành một ngành hàng, đem lại giá trị bền vững trên mọi phương diện.
