Thời gian gần đây, tại các xã Đakrông, xã Lìa (tỉnh Quảng Trị) và xã Nấm Dẩn (tỉnh Tuyên Quang), những đổi thay nhỏ nhưng bền bỉ đang diễn ra từng ngày. Từ sân trường cho đến nương rẫy, từ bếp ăn gia đình đến các tuyến đường liên thôn, người dân bắt đầu phân loại rác, làm phân hữu cơ, và áp dụng mô hình “sinh kế tuần hoàn” để biến chất thải thành nguồn lợi.
Những chuyển biến này xuất phát từ chuỗi hoạt động thuộc chương trình “Tiến Về Phía Trước” do Đại sứ quán Ireland tại Việt Nam tài trợ và Tổ chức Plan International Việt Nam thực hiện. Bằng cách kết hợp khảo sát thực địa, truyền thông cộng đồng, hoạt động trải nghiệm tại trường học và thử nghiệm mô hình sinh kế xanh, chương trình đang tạo ra những thay đổi tích cực cả trong nhận thức và hành vi.
Các học sinh đang tái chế nắp nhựa thành bảng hiệu trong lớp. Ảnh: Plan International Việt Nam.
Bắt đầu thay đổi xanh từ những ngôi trường
Một buổi chiều cuối năm tại Trường THCS Nàn Ma, không gian phía sau vườn trường trở nên rộn ràng hơn bao giờ hết. Các em học sinh đang tíu tít kiểm tra thùng ủ phân compost và phân loại túi rác hữu cơ phía sau khu vườn trường.
Theo cô Nguyễn Thị Quyên, giáo viên môn Sinh học, vài tháng trước, khu vực này gần như bị bỏ hoang. “Trước đây, giáo viên phải nhắc liên tục việc bỏ rác đúng nơi. Giờ các em tự giác làm, thậm chí còn nhắc bạn bè và cả người lớn trong gia đình", cô cho biết. "Giờ ra chơi, nhiều em còn chạy xuống đây để xem nhiệt độ trong thùng đã tăng chưa, phân đã hoai chưa".
Bên cạnh đó, mô hình “Đổi rác lấy quà” đã thu hút hơn 300 lượt học sinh chỉ trong một tháng. Các em mang lon bia, chai nhựa, giấy vụn đến trường và được quy đổi thành bút, vở hoặc sticker. Hiệu trường Nguyễn Thị Thu Hường phấn khởi chia sẻ: “Chúng tôi đã từng cố gắng nhiều năm nhưng hiệu quả không rõ rệt. Chỉ sau một thời gian ngắn triển khai dự án, học sinh thay đổi rất nhanh. Việc học đi đôi với làm giúp các em nhớ lâu và thực hành thường xuyên".
Học sinh thực hành làm phân vi sinh từ phế phẩm trong trường học. Ảnh: Plan International Việt Nam.
Trong khuôn khổ chương trình, các em học sinh được thầy cô hướng dẫn cách phân loại rác ngay từ khâu đầu tiên. Những chai nhựa, lon nước được gom gọn vào bao riêng để bán lấy kinh phí gây quỹ lớp hoặc đổi lấy những món đồ dùng học tập thiết kế. Riêng đối với rác hữu cơ như vỏ rau, lá cây hay cơm thừa, các em đều tỉ mỉ đem đi ủ thành phân bón.
Sau một thời gian, nguồn rác này mục hẳn, trở thành lớp phân bón giàu dinh dưỡng cho vườn rau trải nghiệm ngay trong khuôn viên trường. Điều thú vị nhất chính là chu trình khép kín: rau xanh được nuôi dưỡng từ phân hữu cơ do chính tay học sinh ủ, sau đó lại được các cô cấp dưỡng chế biến thành những món ăn thơm ngon trong bữa cơm bán trú của các em.
"Không chỉ ở trường, chúng em còn mang những điều đã học về nhà để nhắc ba mẹ cùng làm theo. Em thường nói với ba mẹ không vứt rác xuống suối vì sẽ làm bẩn nguồn nước, không đốt rác bừa bãi vì khói sẽ gây ô nhiễm không khí và hại sức khỏe. Em hướng dẫn ba mẹ gom rác nhựa riêng, còn rác bếp thì đem ủ làm phân bón cho rau", một học sinh lớp 9C, trường TH&THCS Ba Tầng, cho biết.
Ở chiều ngược lại, phụ huynh cũng mang kinh nghiệm từ tập huấn về chia sẻ với con cái, giúp tạo vòng lặp tích cực giữa gia đình - nhà trường - cộng đồng.
Chương trình phát động thu gom rác trong cộng đồng. Ảnh: Plan International Việt Nam.
Từ tư duy “đốt cho nhanh” đến phân loại tại nguồn
Nếu như trường học tạo ra “mồi lửa” thay đổi nhận thức trẻ em thì ở cộng đồng, các mô hình xử lý rác sinh hoạt lại góp phần tạo ra những thay đổi thực tế, bền vững.
Cách trung tâm xã khoảng 7 km, người dân thôn Pa Hy (xã Đakrông) đã xây dựng hố ủ rác hữu cơ tập trung, được gia cố bằng gỗ rừng tái sử dụng và che mái đơn giản. Mỗi hộ phân loại rác ngay tại nhà: rác hữu cơ mang ra hố ủ, rác tái chế gom lại bán gây quỹ, còn rác khó phân hủy được thu gom định kỳ.
Chị Hồ Thị Thinh, thành viên Tổ truyền thông cộng đồng thôn Pa Hy, nhớ lại thời điểm mới bắt đầu triển khai: “Nhiều hộ dân quen với việc đốt rác ngay sau nhà, cho rằng như vậy sạch và nhanh. Nhưng khi thấy phân hữu cơ từ rác bếp mang bón cho cây trồng tươi tốt hơn, họ đã thay đổi. Chỉ sau vài tháng, tình trạng đốt rác giảm rõ rệt. Nhiều thôn đã duy trì hoạt động tổng vệ sinh đường làng, suối, khu dân cư".
Trường TH&THCS Ba Tầng tổ chức cuộc thi tái chế. Ảnh: Plan International Việt Nam.
Trong khi đó, tại xã Nấm Dẩn và Pà Vầy Sủ (Tuyên Quang), mô hình ủ phân vi sinh từ lá cây, cỏ khô, rác bếp và phân gia súc đang tạo nên một làn gió mới. Thay vì vứt bỏ, người dân được các cán bộ chương trình trực tiếp "cầm tay chỉ việc", hướng dẫn kỹ thuật ủ rác hữu cơ với chế phẩm vi sinh. Chỉ sau hơn một tháng, nguồn phế thải này đã trở thành phân bón giàu dinh dưỡng cho đồng ruộng, giúp bà con tiết giảm tới 50% chi phí phân bón hóa học.
Hưởng ứng chương trình, bà Lê Thị Hải Tăng, Trưởng thôn Tà Lao, cho biết đã lập quỹ môi trường từ việc bán rác tái chế. Từ đầu năm đến nay, thôn đã thu gom được hơn 400kg rác tái chế. “Số tiền bán rác không lớn, nhưng quan trọng là tinh thần. Mọi người hiểu rằng rác cũng có giá trị nếu biết cách xử lý", bà nói.
Trước thực trạng đốt rác và thiếu hụt kỹ thuật tại địa phương, chương trình "Tiến Về Phía Trước" đã triển khai các lớp tập huấn sát thực tế về phân loại rác và ủ phân hữu cơ. Với chiến lược xây dựng các hộ điểm làm mô hình trình diễn, dự án đã giúp bà con "mắt thấy tai nghe", từ đó nhanh chóng nhân rộng ra cộng đồng.
Đánh giá về hiệu quả này, bà Lê Minh Thanh, Phó Chủ tịch UBND xã Đakrông, khẳng định: Các hoạt động đã tạo tác động cộng hưởng, giúp người dân hình thành thói quen sống xanh và tiết kiệm. Hiện nay, mô hình không chỉ dừng lại ở quy mô hộ gia đình mà còn được đưa vào kế hoạch năm học của các trường với những hoạt động như “đổi rác lấy quà”, hướng tới mục tiêu xây dựng những thôn bản không rác thải.
