Ngày 9/3/2026, tại đình Thổ Hà, phường Vân Hà, tỉnh Bắc Ninh long trọng tổ chức Lễ công bố Quyết định và đón nhận Bằng xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt quần thể di tích đình, chùa, từ chỉ Thổ Hà. Tại buổi lễ, đại diện lãnh đạo Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch công bố Quyết định số 266/QĐ-TTg ngày 11/2/2026 của Thủ tướng Chính phủ xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt đối với quần thể di tích đình, chùa, từ chỉ Thổ Hà.
Bảo vật quốc gia cửa võng đình Thổ Hà - điểm nhấn trong quần thể di tích
Đình Thổ Hà được xây dựng từ năm 1692 thời Lê Trung Hưng; chùa Thổ Hà có dấu tích kiến trúc từ thế kỷ XVII; từ chỉ được dựng thờ các bậc tiên hiền và khuyến khích tinh thần hiếu học của làng.
Quần thể di tích đình, chùa, từ chỉ Thổ Hà nằm trong không gian làng cổ Thổ Hà bên bờ Bắc sông Cầu, tỉnh Bắc Ninh - vùng đất giàu truyền thống lịch sử, văn hóa xứ Kinh Bắc. Quần thể gồm 3 công trình chính: Đình Thổ Hà tôn thờ Thành hoàng và là trung tâm sinh hoạt cộng đồng; chùa Thổ Hà (Đoan Minh tự), nơi sinh hoạt Phật giáo của nhân dân; từ chỉ Thổ Hà thờ Khổng Tử cùng các bậc tiên hiền, thể hiện truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo của cộng đồng cư dân địa phương.
Theo các tư liệu lịch sử và văn bia Hán Nôm còn lưu giữ, đặc biệt là 30 bia đá cổ có niên đại từ thế kỷ XVII đến XIX cho thấy, các di tích hình thành từ rất sớm, được trùng tu, tôn tạo vào các giai đoạn sau này, đảm bảo sự bền vững cho di tích. Các công trình thuộc quần thể di tích hiện vẫn lưu giữ được những nét kiến trúc nghệ thuật truyền thống độc đáo cùng các tài liệu, hiện vật quý giá. Trải bao thăng trầm thời gian, mưa nắng, các công trình đã được nhân dân gìn giữ, trùng tu, tôn tạo qua nhiều giai đoạn lịch sử.
Lễ đón nhận Bằng xếp hạng Di tích Quốc gia đặc biệt quần thể di tích đình, chùa, từ chỉ Thổ Hà. Ảnh: Lệ Thanh.
Cửa võng đình Thổ Hà là kiệt tác chạm khắc gỗ thời Lê Trung Hưng với các đề tài rồng, phượng, hoa lá tinh xảo đã được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Bảo vật quốc gia.
Quần thể di tích hiện lưu giữ gần 100 pho tượng Phật cổ, hệ thống ngai thờ gỗ, kiệu thờ, bảo vật quốc gia cửa võng đình Thổ Hà, hệ thống bia đá, hoành phi, câu đối, bát hương, lư hương bằng gốm - sản phẩm đặc sắc của làng gốm Thổ Hà và nhiều di vật, cổ vật quý hiếm. Với những giá trị nổi bật, quần thể di tích đình, chùa, từ chỉ Thổ Hà đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng là di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia (đình năm 1962, chùa năm 1996, từ chỉ năm 1999); lễ hội Thổ Hà được ghi danh vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đặc biệt, cửa võng đình Thổ Hà là kiệt tác chạm khắc gỗ thời Lê Trung Hưng với các đề tài rồng, phượng, hoa lá tinh xảo đã được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Bảo vật quốc gia.
Phát huy giá trị di tích góp phần phát triển du lịch
Lễ hội truyền thống Thổ Hà diễn ra vào các ngày 20, 21, 22 tháng Giêng hằng năm, tái hiện và phát huy các giá trị văn hóa dân gian tiêu biểu, góp phần gắn kết cộng đồng, bảo lưu truyền thống và tạo điểm nhấn cho phát triển du lịch văn hóa địa phương. Quần thể di tích Thổ Hà nổi bật về giá trị kiến trúc, nghệ thuật, khoa học, đời sống văn hóa - xã hội, cũng là không gian văn hóa đặc sắc gắn với các lễ hội truyền thống, làng nghề và dân ca Quan họ Bắc Ninh.
Lễ rước tại lễ đón nhận Bằng xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt Thổ Hà. Ảnh: Lệ Thanh.
Trải qua nhiều thế kỷ hình thành và phát triển, quần thể di tích gắn bó mật thiết với đời sống cộng đồng làng cổ Thổ Hà bên dòng sông Cầu, phản ánh sinh động lịch sử, văn hóa và truyền thống của cư dân vùng Kinh Bắc. Quần thể di tích nổi bật về kiến trúc, nghệ thuật, khoa học và đời sống văn hóa - xã hội, với nhiều hiện vật, tư liệu quý, đặc biệt là hệ thống kiến trúc cổ, các mảng chạm khắc tinh xảo và kho tượng Phật có giá trị. Đây cũng là không gian văn hóa đặc sắc gắn với các lễ hội truyền thống, làng nghề và dân ca Quan họ Bắc Ninh.
Ông Phan Thế Tuấn - Phó Chủ tịch UBND tỉnh Bắc Ninh cho biết, việc quần thể di tích đình, chùa, từ chỉ Thổ Hà được xếp hạng Di tích Quốc gia đặc biệt là sự ghi nhận của Đảng, Nhà nước đối với những giá trị lịch sử, văn hóa tiêu biểu của di tích, đồng thời khẳng định vị trí quan trọng của di sản trong kho tàng văn hóa dân tộc, là cơ sở để tiếp tục quan tâm thực hiện các giải pháp bảo tồn, phát huy giá trị di tích góp phần phát triển du lịch. Tỉnh Bắc Ninh tiếp tục tăng cường công tác bảo tồn, phát huy giá trị di tích theo hướng khoa học, bền vững; phát huy vai trò của cộng đồng trong gìn giữ di sản; gắn bảo tồn di tích với phát triển du lịch văn hóa, góp phần quảng bá hình ảnh quê hương Kinh Bắc và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội địa phương.
Đây không chỉ là niềm vinh dự, tự hào của Đảng bộ và Nhân dân địa phương mà còn là sự ghi nhận đối với những giá trị lịch sử, văn hóa đặc sắc đã được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Về định hướng bảo tồn và phát huy giá trị di tích trong đời sống văn hóa và phát triển kinh tế - xã hội nói chung, du lịch nói riêng, ông Nguyễn Văn Tình - Chủ tịch UBND phường Vân Hà khẳng định: "Phường Vân Hà tiếp tục phối hợp với các cơ quan chuyên môn của tỉnh xây dựng quy hoạch tổng thể bảo tồn, tu bổ và tôn tạo quần thể di tích theo đúng quy định của Luật Di sản văn hóa; tăng cường công tác quản lý, gìn giữ các yếu tố gốc của di tích, bảo đảm tính nguyên trạng và giá trị lịch sử lâu dài, để giáo dục truyền thống trong cộng đồng, nhất là thế hệ trẻ; phát huy các giá trị văn hóa đặc sắc dân ca quan họ, văn hóa, truyền thống, làng nghề gốm cổ gắn với phát triển du lịch văn hóa, tăng cường quảng bá hình ảnh Thổ Hà - vùng đất giàu bản sắc của quê hương Kinh Bắc, chính là phát triển kinh tế du lịch".
