LTS. Góp ý về Báo cáo giải pháp phát triển tổng thể hệ thống Bắc Hưng Hải phục vụ đa mục tiêu và bảo vệ môi trường bền vững của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, được công bố tại một hội nghị vừa qua tại Hà Nội, TS Tô Văn Trường cho rằng: "Việc kiểm soát chất lượng nước không nên chỉ được coi là một mục tiêu song hành. Nó phải là nền tảng bắt buộc". Báo Nông nghiệp và Môi trường trân trọng giới thiệu bài viết của ông về vấn đề này.
Từng được mệnh danh là “đại thủy nông” của miền Bắc, hệ thống Bắc Hưng Hải không chỉ là công trình thủy lợi quy mô lớn mà còn là nền tảng bảo đảm sinh kế, sản xuất và an ninh nguồn nước cho hàng triệu người dân. Thế nhưng sau nhiều thập niên khai thác, trước sức ép đô thị hóa, công nghiệp hóa và lợi ích kinh tế ngắn hạn, dòng chảy từng nuôi dưỡng cả một vùng trù phú đang đối mặt với ô nhiễm, suy thoái và quá tải.
Công trình thủy lợi Bắc Hưng Hải đang đối mặt với tình trạng ô nhiễm môi trường nghiêm trọng. Ảnh: Minh Khang.
Hệ thống thủy lợi Bắc Hưng Hải - công trình biểu tượng cho sức mạnh ý chí của thế hệ đi trước đang đứng trước vận hội mới với Đề án nâng cấp trị giá 38.500 tỷ đồng. Tuy nhiên, để giấc mơ về một “mô hình mẫu” hiện đại, đa mục tiêu trở thành hiện thực, chúng ta cần cái nhìn sòng phẳng về những thách thức nội tại và những rủi ro của quá trình đô thị hóa.
Từ kỳ tích lịch sử đến “điểm nóng” ô nhiễm
Khởi công từ năm 1958, hệ thống thủy lợi Bắc Hưng Hải từng là niềm tự hào của miền Bắc, cấp nước tưới cho hơn 116.000 ha đất nông nghiệp, tạo nguồn cấp nước cho thủy sản, dân sinh và các ngành kinh tế khác; tiêu thoát nước cho gần gần 199.000 ha đất nông nghiệp, công nghiệp, đô thị và hạ tầng, góp phần phá triển kinh tế - xã hội của các tỉnh Hưng Yên, Hải Dương, Bắc Ninh cũ và TP. Hà Nội. Thế nhưng, sau hơn sáu thập kỷ, “hệ thống huyết mạch” này đang rơi vào tình trạng “xơ cứng” và ô nhiễm trầm trọng.
Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Hoàng Hiệp đã thẳng thắn chỉ ra rằng sức ép từ đô thị hóa, công nghiệp hóa và biến đổi khí hậu đã khiến Bắc Hưng Hải đối mặt với nguy cơ mất an ninh nguồn nước. Lượng nước cấp từ sông Hồng qua cống Xuân Quan hiện chỉ đạt 20% thiết kế, trong khi nước thải sinh hoạt và công nghiệp chưa qua xử lý biến các tuyến kênh thành những dòng sông “chết” ở một số thời điểm trong năm.
Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Hoàng Hiệp báo cáo Đề án xử lý ô nhiễm môi trường và phát triển bền vững hệ thống thủy lợi Bắc Hưng Hải, với sự chủ trì của Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trần Đức Thắng và Bí thư Thành ủy Hà Nội Nguyễn Duy Ngọc, ngày 26/2. Ảnh: Khương Trung.
Trước thực trạng đó, Đề án “Phát triển tổng thể hệ thống thủy lợi Bắc Hưng Hải” là một bước chuyển mình cần thiết, thay đổi tư duy từ “thủy lợi đơn thuần” sang “kinh tế nước đa mục tiêu”. Nền tảng phải là chất lượng nước, không phải là “phụ lục”. Một trong những điểm quan trọng nhất của Đề án là hướng tới bảo vệ môi trường bền vững.
Tuy nhiên, từ góc nhìn phản biện, việc kiểm soát chất lượng nước không nên chỉ được coi là một mục tiêu song hành. Nó phải là nền tảng bắt buộc. Hiện nay, cơ cấu kinh tế trong vùng đã thay đổi mạnh mẽ. Giá trị tạo ra từ một mét khối nước phục vụ công nghiệp và dịch vụ cao gấp hàng chục lần so với nông nghiệp. Nếu dòng nước vẫn đen đặc, bốc mùi, thì mọi hạ tầng hiện đại trị giá hàng nghìn tỷ đồng cũng không thể tạo ra giá trị gia tăng.
Do đó, việc xây dựng 18 hệ thống xử lý nước thải tại các đầu kênh và ứng dụng quan trắc tự động phải được ưu tiên hàng đầu, coi đây là “điều kiện cần” để kích hoạt các mục tiêu khác.
Bảo vệ chất lượng nước phải là nền tảng
Lâu nay, các hệ thống thủy lợi vốn thực hiện hai chức năng cơ bản: cấp nước và tiêu thoát nước. Khi nguồn nước bị ô nhiễm nghiêm trọng, cả hai chức năng này đều suy giảm, dẫn đến hệ quả kép: thiệt hại sản xuất và gia tăng rủi ro ngập úng.
Vì vậy, kiểm soát chất lượng nước và bảo vệ môi trường sinh thái bền vững không nên được xem là một mục tiêu song hành với “đa mục tiêu”, mà phải được xác định là nền tảng bắt buộc của toàn bộ Đề án.
Trong bối cảnh cơ cấu kinh tế chuyển dịch mạnh, giá trị tạo ra từ mỗi mét khối nước cho công nghiệp, dịch vụ, đô thị đã cao hơn nhiều so với sản xuất nông nghiệp thuần túy trước đây. Điều đó càng làm tăng tầm quan trọng của bốn nhóm nhiệm vụ: Kiểm soát chặt nguồn xả thải vào hệ thống; Bảo vệ hành lang an toàn tuyến kênh; Duy trì khả năng cấp - tiêu - thoát nước ổn định; Ứng dụng tự động hóa trong kiểm kê, giám sát và vận hành.
Thực tiễn cho thấy, những hệ thống được kiên cố hóa và bảo vệ hành lang sớm như kênh Đông Củ Chi (TP.HCM) đã duy trì hiệu quả vận hành tương đối ổn định trong thời gian dài. Đây là bài học cần tham khảo khi xây dựng mô hình cho Bắc Hưng Hải.
Bài toán “Đa mục tiêu” và thu hút nguồn lực đầu tư
Đề án đặt ra định hướng khai thác quỹ đất khoảng 2.150 ha để phát triển đô thị và dịch vụ dọc tuyến kênh. Đây là giải pháp thực tiễn để thu hút nguồn lực xã hội hóa, giảm bớt gánh nặng ngân sách nhà nước đối với một dự án lên tới 38.500 tỷ đồng.
Thế nhưng, đây cũng là “con dao hai lưỡi”. Nếu không kiểm soát chặt chẽ, các dự án bất động sản có thể lấn át mục tiêu cốt lõi là bảo vệ hạ tầng thủy lợi. Bài học từ nhiều dự án “thủy lợi kết hợp đô thị” trước đây cho thấy, khi đất đai được phân lô, áp lực rác thải và nước thải sinh hoạt lại đổ ngược xuống dòng kênh, khiến bài toán ô nhiễm thêm nan giải.
Để tránh tình trạng “thủy lợi phục vụ bất động sản”, cần có quy định cứng về tỷ lệ không gian xanh, mặt nước và cơ chế tái đầu tư nguồn thu từ đất trực tiếp vào việc duy tu hệ thống nước.
Biến đổi khí hậu cực đoan
Bài học từ bão Yagi (tháng 9/2024) là cảnh báo rõ ràng. Lượng mưa trên 400 mm đã khiến hệ thống tê liệt, hơn 120 vị trí bờ kênh đối mặt nguy cơ vỡ, 21.000 ha đất canh tác bị ảnh hưởng. Trong khi đó, hệ số tiêu bình quân dự kiến tăng hơn 2,4 lần do quá trình bê tông hóa đô thị.
Nếu các công trình đầu mối như Cầu Xe, An Thổ và hệ thống trạm bơm vùng ven không được tính toán với dư địa chịu tải cho các tình huống “lũ chồng lũ”, việc nâng cấp theo tiêu chuẩn cũ sẽ nhanh chóng trở nên lỗi thời.
Do đó, Đề án cần: Thiết kế theo kịch bản mưa cực đoan cao hơn ngưỡng lịch sử; Tích hợp hồ điều hòa, không gian ngập nước kiểm soát; Ứng dụng mô hình dự báo và điều hành số hóa thời gian thực; Xem xét hệ số an toàn cao hơn cho các tuyến kênh trọng yếu.
Một hệ thống đa mục tiêu nhưng dễ tổn thương trước thiên tai sẽ không thể trở thành mô hình mẫu.
Nếu không có khung chính sách bồi thường đặc thù và quỹ đất tái định cư sẵn sàng, dự án 38.500 tỷ đồng rất dễ rơi vào tình trạng “trễ hẹn” kéo dài do giải phóng mặt bằng. Bên cạnh đó, vì Bắc Hưng Hải là hệ thống liên tỉnh, một cơ chế “phối hợp” lỏng lẻo sẽ không đủ sức mạnh để vận hành trơn tru.
Cần có một đầu mối quản trị vùng đủ thực quyền - một “nhạc trưởng” có quyền tài phán để điều phối việc lấy nước, xả thải và xử lý vi phạm giữa các địa phương. Chỉ khi dữ liệu được công khai, minh bạch và trách nhiệm được phân định rõ ràng, Bắc Hưng Hải mới thoát khỏi tình trạng “cha chung không ai khóc”.
Hệ thống thủy lợi Bắc Hưng Hải không chỉ là một công trình kỹ thuật, mà là di sản, là mạch sống của vùng đồng bằng sông Hồng. Đề án phát triển tổng thể là một bước đi đầy khát vọng để đưa “Đại thủy nông” trở lại vị thế vốn có trong kỷ nguyên số. Tuy nhiên, muốn trở thành mô hình mẫu, chúng ta phải kiên định với nguyên tắc: An ninh nguồn nước là nền tảng bất biến.
Mọi mục tiêu phát triển kinh tế, đô thị hay dịch vụ đều phải xoay quanh việc bảo vệ dòng nước. Khi dòng nước trong hệ thống được hồi sinh, trong sạch và vận hành thông minh, đó mới là lúc 38.500 tỷ đồng thực sự mang lại giá trị bền vững cho hàng triệu người dân trong khu vực.
