Chính phủ Vương quốc Anh đã thông qua Luật Công nghệ Di truyền Chọn tạo giống Chính xác (Genetic Technology – Precision Breeding Act), chính thức có hiệu lực từ ngày 13/11/2025. Đây được xem là bước ngoặt quan trọng, thay thế các quy định hạn chế trước đây của Liên minh châu Âu và thiết lập khung pháp lý mới, linh hoạt và dựa trên khoa học cho các kỹ thuật lai tạo hiện đại.
Luật Công nghệ Di truyền Chọn giống Chính xác có nhiều quy định đổi mới nhằm thúc đẩy phát triển và ứng dụng cây trồng chỉnh sửa gen nói riêng và cây trồng được tạo ra bằng các công nghệ di truyền mới nói chung. Anh cũng là quốc gia đi đầu tại Châu Âu trong việc thúc đẩy quy định đối với cây trồng chỉnh sửa gen.
Giống cà chua chỉnh sửa gen “Sicilian Rouge High GABA" của Nhật Bản. Ảnh: Sanatech Seed.
Luật mới tạo điều kiện để nhà khoa học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp và nông dân ứng dụng các công nghệ chỉnh sửa gen nhằm tạo ra giống cây có năng suất cao, thích ứng khí hậu, giảm sử dụng tài nguyên và thúc đẩy sự bền vững trong nông nghiệp. Các kỹ thuật chọn tạo giống chính xác cho phép thay đổi có chủ đích trong DNA, những biến đổi vốn có thể xảy ra tự nhiên hoặc thông qua lai tạo truyền thống nhưng nay được thực hiện nhanh hơn, hiệu quả hơn nhờ công nghệ sinh học.
Nhiều ứng dụng tiềm năng được kỳ vọng sớm hiện thực hóa như: dâu tây năng suất cao và bảo quản lâu, cà chua cải thiện dinh dưỡng và thu hoạch bằng robot, khoai tây và củ cải đường kháng bệnh, chuối không thâm đen, đại mạch giàu lipid giúp giảm phát thải methane từ chăn nuôi, hay các giống lúa mì và khoai tây non đạt năng suất vượt trội.
Giáo sư Mario Caccamo, Tổng Giám đốc Viện Nghiên cứu Nông nghiệp và Công nghệ Sinh học Quốc gia Anh (NIAB), đánh giá đây là “cột mốc lịch sử” và là lần đầu tiên ngành nông nghiệp Anh có một đạo luật “hỗ trợ, thay vì cản trở” việc ứng dụng công nghệ di truyền tiên tiến. Ông cho rằng đạo luật sẽ thúc đẩy nhanh quá trình phát triển giống cây trồng có lợi cho nông dân, người tiêu dùng và môi trường.
Việc triển khai luật mới được kỳ vọng tạo ra nguồn thực phẩm lành mạnh hơn, sử dụng ít tài nguyên hơn, đồng thời giảm thất thoát sau thu hoạch và tăng cường an ninh lương thực quốc gia. Một khảo sát của Ipsos cho thấy 56% người tiêu dùng toàn cầu ủng hộ việc sử dụng các kỹ thuật genomic mới để phát triển giống cây trồng thích ứng khí hậu; chỉ 12% phản đối.
Luật Công nghệ Di truyền Chọn tạo giống Chính xác cũng nhận được sự ủng hộ mạnh mẽ trong nước và được Chính phủ Anh cam kết bảo vệ trong các thỏa thuận thương mại tương lai, qua đó củng cố vị thế Anh như một quốc gia tiên phong trong nông nghiệp bền vững dựa trên khoa học.
Khung pháp lý toàn cầu và định hướng của Việt Nam
Trên thế giới, nhiều quốc gia đang chuyển sang cách tiếp cận dựa trên sản phẩm cuối cùng khi đánh giá cây trồng chỉnh sửa gen. Với các giống không chứa vật liệu di truyền ngoại lai, nhiều nước xem chúng tương đương với giống tạo ra bằng phương pháp truyền thống, thay vì quản lý như cây biến đổi gen.
Giống lúa chỉnh sửa gen tại Viện Di truyền nông nghiệp Việt Nam. Ảnh: Chu Khôi.
Kinh nghiệm quốc tế hiện nay cũng cho thấy xu hướng miễn trừ hoặc áp dụng quy trình đánh giá đơn giản hơn đối với cây chỉnh sửa gen không chứa DNA ngoại lai. Các quốc gia như Hoa Kỳ, Brazil, Argentina và Úc đều áp dụng đánh giá dựa trên đặc tính cuối cùng của sản phẩm. Ở châu Á, Nhật Bản, Philippines, Thái Lan và Singapore đã xác nhận rằng cây chỉnh sửa gen không mang DNA ngoại lai sẽ không thuộc phạm vi quản lý đối với cây trồng; trong khi Trung Quốc và Indonesia đang điều chỉnh theo hướng tiếp cận dựa trên sản phẩm để thúc đẩy đổi mới.
Tại Việt Nam, công nghệ sinh học, bao gồm chỉnh sửa gen được xác định là trụ cột quan trọng trong phát triển nông nghiệp hiện đại, thích ứng với biến đổi khí hậu. Bộ Nông nghiệp và Môi trường cùng các cơ quan liên quan đang rà soát khung pháp lý để xây dựng hướng dẫn phù hợp thực tiễn và xu hướng quốc tế, thúc đẩy đổi mới và nâng cao năng lực cạnh tranh ngành nông nghiệp.
