“Siêu công trình” miền Trung
Hồ chứa nước Ngàn Trươi – Cẩm Trang, xã Vũ Quang, tỉnh Hà Tĩnh khởi động xây dựng vào tháng 6/2009 với tổng mức đầu tư trên 7.800 tỷ đồng. Đây là công trình trọng điểm quốc gia do Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn (nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường) làm chủ đầu tư, có dung tích thiết kế gần 775 triệu m3 nước; phục vụ đa mục tiêu: Tưới cho hơn 32.000 ha đất sản xuất nông nghiệp, nuôi trồng thủy sản; phục vụ cấp nước sinh hoạt; sản xuất công nghiệp, kết hợp phát điện và điều tiết dòng chảy, cắt lũ cho hạ du các huyện Hương Khê, Vũ Quang, Đức Thọ, Hương Sơn cũ.
Hồ chứa nước lớn bậc nhất miền Trung đã và đang phát huy hiệu quả trong việc tưới sản xuất và cắt lũ cho vùng hạ du. Ảnh: Thanh Nga.
Những năm tháng thi công giai đoạn 1, giới chuyên môn đánh giá, hệ thống thủy lợi Ngàn Trươi – Cẩm Trang là một trong những công trình có độ khó khăn, phức tạp nhất cho đến thời điểm hiện nay. Đập dâng Vũ Quang cách đập chính hồ chứa nước Ngàn Trươi khoảng 4 km về phía hạ lưu là một trong số ít đập thủy lợi bằng bê tông trọng lực đặt trên nền cát tại Việt Nam. Đặc biệt, xi phông vượt sông Ngàn Sâu và đường sắt Bắc - Nam dài 1.339m là một trong những xi phông lớn nhất Việt Nam, đặt trên nền cát có chiều dày rất lớn, khi thi công phải chống thấm hố móng bằng cừ thép và bê tông bịt đáy.
Để hiện thực hóa mục tiêu xây dựng hồ chứa nước nhân tạo lớn nhất khu vực miền Trung, hơn 600 hộ dân, 20 nhà thờ và nơi thờ tự, 3.000 ngôi mộ của 2 xã Hương Quang và Hương Điền cũ đã phải di dời, nhường đất cho lòng hồ. Sự đồng thuận, hy sinh của người dân cùng với nỗ lực của các bộ, ngành, địa phương và các lực lượng thi công đã tạo nên một hệ thống thủy lợi quy mô lớn, mang ý nghĩa chiến lược.
Giai đoạn 1, 2 đã thi công xong, đưa vào sử dụng kênh chính Ngàn Trươi và kênh Cầu Động. Ảnh: Thanh Nga.
Năm 2017, tiếp nối hiệu quả giai đoạn 1, Chính phủ phê duyệt giai đoạn 2 dự án Hệ thống thủy lợi Ngàn Trươi - Cẩm Trang và điều chỉnh vào năm 2022, với tổng mức đầu tư hơn 1.350 tỷ đồng. Các hạng mục đầu tư bao gồm: Nâng cấp kênh Linh Cảm dài hơn 34 km; xây dựng mới kênh Cầu Động dài 10 km cùng 8 tuyến kênh nhánh dài gần 13 km. Đây chính là “mạch dẫn” giúp dòng nước từ hồ chứa thực sự đi vào cuộc sống, phát huy tối đa giá trị của công trình.
Từ hồ Ngàn Trươi, nước được điều tiết xuống đập dâng Vũ Quang, chảy vào kênh chính Ngàn Trươi, rồi tiếp tục phân phối qua kênh Linh Cảm để tưới cho trên 26.000 ha diện tích vùng hạ du. Nhờ hệ thống này, dòng nước không còn bị ngắt quãng, mà được dẫn dắt một cách liên hoàn, tiết kiệm, hiệu quả.
Giới chuyên môn đánh giá, giá trị đa mục tiêu Hệ thống thủy lợi Ngàn Trươi đóng góp cho sự phát triển kinh tế, xã hội của tỉnh Hà Tĩnh là rất lớn. Ảnh: Thanh Nga.
Phát huy hiệu quả đa mục tiêu
Xã Mai Hoa, tỉnh Hà Tĩnh được hình thành dựa trên việc sắp xếp toàn bộ diện tích tự nhiên, dân số xã Ân Phú, Đức Giang và Đức Lĩnh, huyện Vũ Quang cũ. Toàn bộ địa giới hành chính xã này nằm lọt thỏm dưới đường mòn Hồ Chí Minh và dọc sông Ngàn Sâu, địa hình thấp trũng, chưa mưa đã ngập. Chính vì vậy, bao đời nay, người dân Mai Hoa xây nhà đều phải làm hai tầng để vượt lũ, hầu như hộ nào cũng sắm cho mình một thuyền thúng đề phòng thiên tai. Sau khi hồ Ngàn Trươi được xây dựng, đi vào vận hành, nỗi lo ngập lụt mùa mưa lũ của người dân Mai Hoa trở thành dĩ vãng.
Dòng nước ngọt hồ Ngàn Trươi đã "hồi sinh" hàng nghìn ha đất nông nghiệp các huyện Vũ Quang, Đức Thọ, Thạch Hà cũ... từng năm "trơ gan cùng tuế nguyệt". Ảnh: Thanh Nga.
Anh Nguyễn Minh, người dân xã Mai Hoa chia sẻ: “Trước đây, khi chưa xây dựng hồ Ngàn Trươi, bình quân mỗi năm chúng tôi phải chạy lụt từ 2-3 đợt, có những năm thiên tai bất thường, lũ ngập tận nóc nhà, cuốn trôi tài sản, gia súc, gia cầm, gây thiệt hại nặng nề. Tuy nhiên, khoảng 5-7 năm nay, hồ Ngàn Trươi tích nước và điều tiết xả nước hợp lý nên lũ lớn nhất cũng chỉ ngập cục bộ một số tuyến đường, không ảnh hưởng đến nhà dân. Chúng tôi phấn khởi vô cùng”.
Cùng chung đánh giá, ông Nguyễn Thanh Sơn, Chủ tịch UBND xã Thượng Đức khẳng định, hồ Ngàn Trươi và hệ thống kênh không chỉ đóng vai trò cắt lũ hiệu quả mà còn “hồi sinh” những thửa ruộng trước đây gần như bỏ hoang hoặc chỉ canh tác cầm chừng vì phải chờ “nước trời”, nay thâm canh 2 vụ (vụ xuân và hè thu), mở ra cơ hội tăng thu nhập, cải thiện đời sống.
Bà Nguyễn Thị Lài (65 tuổi), trú thôn Hương Phố, xã Thượng Đức lớn lên nhờ “hạt lúa, củ khoai”. Bao đời nay vợ chồng bà và 3 người con nhìn vào 7 sào ruộng và chăn nuôi trâu bò để có cái ăn cái mặc. Trước khi dòng nước ngọt, mát lành Ngàn Trươi phủ đẫm từng thửa ruộng, toàn bộ diện tích của gia đình bà và hàng chục hộ dân trong thôn thường xuyên đứng trước cảnh nứt nẻ, trắng xóa vì thiếu nước tưới. Vụ hè thu cũng vì thế thành nơi chăn thả trâu bò.
Năng suất cây trồng tăng cao nhờ đảm bảo đủ nước tưới, giúp nông dân tăng thu nhập trên đơn vị diện tích. Ảnh: Thanh Nga.
“Bây giờ trên 7 sào ruộng ấy mỗi năm gia đình tôi thu về xấp xỉ 4,5 tấn lúa thay vì chỉ thu khoảng 2 tấn do trước đây mỗi năm chỉ gieo cấy được một vụ. Chưa kể, năng suất lúa trên đơn vị diện tích tăng đáng kể nhờ đảm bảo đủ nước tưới trong từng giai đoạn cây lúa phát triển”, bà Lài nói.
Trong bối cảnh trái đất ngày càng nóng lên, biến đổi khí hậu gia tăng, bất thường và dày đặc, giá trị đa mục tiêu của hồ chứa thủy lợi càng thể hiện rõ nét hơn bao giờ hết. Và câu tục ngữ “nhất nước, nhì phân” cha ông ta thường nói đang hoàn toàn đúng với thực tiễn, khi an ninh nguồn nước không chỉ nằm ở việc cứu sống con người, gia súc, gia cầm, cây trồng mỗi mùa hạn hán mà còn đóng vai trò cắt giảm lũ, bảo vệ tính mạng, tài sản của người dân mỗi mùa mưa lũ đến.
