Sau vụ phun trào tại núi Dukono khiến hai công dân Singapore và một người Indonesia thiệt mạng đầu tháng 5, chính quyền Indonesia một lần nữa đối mặt với câu hỏi lớn về năng lực quản lý an toàn tại các điểm du lịch núi lửa.
Chia sẻ trong cuộc họp tại Jakarta, người đứng đầu Cơ quan Quản lý thảm họa quốc gia Indonesia (BNPB), Trung tướng Suharyanto, cho biết Indonesia hiện đứng thứ ba thế giới về rủi ro thiên tai và thứ tư về mức độ ảnh hưởng bởi thiên tai, theo dữ liệu của Ngân hàng Thế giới.
Lực lượng cứu hộ có mặt gần khu vực núi lửa Dukono ngày 9/5. Ảnh: EPA
Ông nhấn mạnh, Indonesia sở hữu nguồn tài nguyên thiên nhiên phong phú, nhưng “đằng sau vẻ đẹp ấy, thảm họa có thể xảy ra bất cứ lúc nào”. Quốc gia này từ lâu được xem là một “phòng thí nghiệm thiên tai” của thế giới bởi tần suất dày đặc của động đất, sóng thần, lũ lụt và đặc biệt là các vụ phun trào núi lửa.
Đặc biệt, Indonesia sở hữu khoảng 130 núi lửa đang hoạt động - số lượng nhiều nhất thế giới. Theo cựu Giám đốc Trung tâm Giảm nhẹ rủi ro địa chất và núi lửa (PVMBG) Surono, quanh mỗi núi lửa đều được lắp đặt trạm quan sát để theo dõi động đất, khí thải và các biến động địa chất. Các dữ liệu thu thập được PVMBG phân tích và chuyển hóa thành 4 cấp cảnh báo, từ Normal (bình thường), Waspada (cảnh giác), Siaga (sẵn sàng ứng phó) đến Awas (mức nguy hiểm cao nhất), giúp định hướng các biện pháp ứng phó kịp thời.
Tuy nhiên, giới chuyên gia cho rằng vấn đề lớn nhất của Indonesia không nằm ở năng lực khoa học mà ở khâu thực thi cảnh báo trên thực địa.
Núi Dukono tại tỉnh Bắc Maluku là ví dụ điển hình. Ngọn núi này đã duy trì mức cảnh báo Waspada từ năm 2008. Năm 2024, PVMBG mở rộng vùng cấm từ bán kính 3 km lên 4 km quanh miệng núi lửa và thường xuyên gửi khuyến cáo tới chính quyền địa phương yêu cầu cấm mọi hoạt động leo núi trong khu vực nguy hiểm.
Ngày 17/4 vừa qua, chính quyền tiếp tục thông báo đóng cửa tuyến leo núi do hoạt động phun trào gia tăng. Dù vậy, nhiều du khách vẫn tiếp cận khu vực này qua các lối mòn không có chốt kiểm soát.
Theo Hiệp hội Hướng dẫn viên leo núi Indonesia, hệ thống quản lý núi lửa nằm trong vườn quốc gia thường chặt chẽ hơn nhờ có quy trình vận hành rõ ràng, hướng dẫn viên được đào tạo và lực lượng kiểm soát thường trực. Trong khi đó, nhiều núi lửa ngoài hệ thống vườn quốc gia lại do chính quyền địa phương quản lý, do đó năng lực giám sát còn hạn chế.
Ông Ruslan Budiarto, Chủ tịch Hiệp hội Hướng dẫn viên leo núi Indonesia, cho rằng nước này “đã có đầy đủ khái niệm, quy trình và nhân lực”, nhưng nhiều điểm du lịch chưa sẵn sàng về mặt quản trị và hệ thống an toàn.
Thách thức càng lớn khi Indonesia phải cùng lúc ứng phó với nhiều loại hình thiên tai khác như động đất, sóng thần, lũ quét hay cháy rừng. Việc duy trì thiết bị giám sát, hệ thống liên lạc, đội cứu hộ và biển cảnh báo đa ngôn ngữ tại hàng trăm núi lửa đòi hỏi chi phí rất lớn, đặc biệt ở các khu vực xa xôi.
Các chuyên gia cho rằng Indonesia có thể học hỏi thêm kinh nghiệm từ Nhật Bản và Iceland - những quốc gia cũng phát triển mạnh du lịch núi lửa nhưng áp dụng hệ thống kiểm soát nghiêm ngặt hơn.
Sau thảm họa núi Ontake năm 2014 khiến 63 người thiệt mạng, Nhật Bản đã mở rộng hệ thống cảnh báo thời gian thực, xây thêm nơi trú ẩn và tăng cường giáo dục cộng đồng. Trong khi đó, Iceland áp dụng cơ chế đóng cửa nhanh khu vực nguy hiểm, kết hợp tuần tra và cảnh báo đa ngôn ngữ tại các điểm du lịch núi lửa.
Dù vậy, ngay cả những hệ thống cảnh báo hiện đại cũng không thể loại bỏ hoàn toàn rủi ro.
Muhammad Lingga Abdul Latif, một sinh viên 25 tuổi đam mê leo núi, cho biết anh từng chinh phục núi Slamet ở Trung Java hồi đầu năm. Khi bắt đầu hành trình, thời tiết hoàn toàn ổn định, nhưng khi tiến gần đến đỉnh, điều kiện bất ngờ xấu đi nhanh chóng, buộc anh và người bạn đồng hành phải lập tức quay trở xuống.
Trên đường trở về, họ gặp lực lượng cứu hộ đang sơ tán du khách và đóng cửa ngọn núi do mức cảnh báo vừa được nâng lên.
“Chúng tôi thực sự may mắn vì là nhóm cuối cùng xuống núi an toàn”, anh nói.
Nói thêm về vấn đề này, ông Ruslan cho biết nghịch lý nằm ở chỗ nhiều người leo núi thực tế hiểu rất rõ rủi ro của núi lửa, nhưng điều đó không khiến họ chùn bước. “Càng hiểu rõ nguy hiểm, họ lại càng muốn chinh phục”, ông nói.
