Để giải bài toán này, những năm qua, Đài Khí tượng Thủy văn (KTTV) Nam Bộ đã tăng tần suất phát hành các bản tin dự báo và cập nhật dữ liệu thực đo liên tục cho địa phương, đồng thời, liên tục chuyển thông tin dự báo, cảnh báo sớm đến cộng đồng.
Mục tiêu phục cao nhất là phục vụ nhân dân
Khí hậu Nam Bộ mang đặc trưng của vùng nhiệt đới gió mùa cận xích đạo, với nền nhiệt cao và ổn định quanh năm. Điểm khác biệt lớn nhất so với miền Bắc chính là sự phân hóa hai mùa tương phản rõ rệt: mùa mưa và mùa khô. Ông Lê Văn Hưng - Giám đốc Đài KTTV Nam Bộ chia sẻ, trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng phức tạp, các hiện tượng thời tiết, thủy văn cực đoan như mưa lớn cục bộ, dông lốc, triều cường, xâm nhập mặn, nắng nóng kéo dài... xuất hiện với tần suất dày đặc hơn, cường độ khốc liệt hơn và mức độ khó lường cao hơn.
“Bài toán đặt ra cho công tác dự báo KTTV là làm sao để thông tin dự báo về thiên tai chuyển tới cộng đồng nhanh, chính xác, chi tiết và có giá trị ứng dụng thực tiễn cao nhất", ông Hưng nhấn mạnh.
Tàu đo lưu lượng thủy văn thực hiện nhiệm vụ quan trắc. Ảnh: ĐVCC.
Nhìn nhận năm 2025 là một năm đặc biệt với thời tiết Nam Bộ. Ông Hưng cho biết, một đợt triều cường bất thường xảy ra vào tháng 10 và đầu tháng 11 là điển hình cho thấy sự phá vỡ quy luật của tự nhiên.
Thông thường, đỉnh triều tại khu vực Nam Bộ chỉ dao động trong khoảng trên dưới mức báo động 3. Thời điểm đó, do ảnh hưởng của gió mùa đông bắc kết hợp với nước lũ từ thượng nguồn đổ về nên đỉnh triều cao bất thường. Mực nước tại trạm quan trắc tại trạm Phú An (trên sông Sài Gòn - Đồng Nai) đạt 1,78m; trạm Mỹ Thuận (trên sông Tiền) đạt 2,26m; trạm Cần Thơ (sông Hậu) đạt 2,35m. Các mốc này đều phá vỡ mọi kỷ lục lịch sử trong vòng 20 năm trở lại đây.
Trước diễn biến thời tiết nguy hiểm, Đài KTTV Nam Bộ đã tăng tần suất phát hành bản tin dự báo và cập nhật dữ liệu thực đo liên tục cho địa phương phục vụ công tác phòng chống, ứng phó. Thông tin dự báo, cảnh báo sớm cũng nhanh chóng được chuyển tới các phương tiện truyền thông đại chúng để giúp người dân nắm bắt thông tin.
Quan trắc viên Trạm Thủy văn Châu Đốc (An Giang) đo dòng chảy bằng máy lưu tốc kế. Ảnh: ĐVCC
Không dừng lại ở con số dự báo mực nước, Đài đưa ra phân tích chi tiết về thời gian đỉnh triều, khu vực xung yếu, mức độ ngập sâu dự kiến tại các tuyến đường và đặc biệt là khuyến cáo cụ thể cho từng địa bàn xảy ra ngập lụt. Đây là cơ sở để chính quyền địa phương tổ chức gia cố các tuyến đê bao xung yếu, điều tiết giao thông, sơ tán dân cư tại các vùng trũng thấp, vận hành các trạm bơm, đóng mở cống ngăn triều hợp lý.
"Thông tin dự báo, cảnh báo chỉ thực sự có giá trị khi đến được với người dân một cách nhanh nhất, giúp họ chủ động phòng tránh. Suy cho cùng, thông tin dự báo, cảnh báo là để phục vụ xã hội", ông Hưng khẳng định.
Khoa học công nghệ - chìa khóa nâng cao chất lượng dự báo
Hiện nay, công tác dự báo trên khu vực Nam Bộ đã được phân cấp các Đài KTTV tỉnh và Phòng Dự báo KTTV thực hiện. Các bản tin dự báo chi tiết tới cấp phường, xã để cung cấp rộng rãi cho nhiều đối tượng: Ban chỉ huy phòng thủ dân sự, phòng chống thiên tai và tìm kiếm cứu nạn các tỉnh/thành phố; Trung tâm truyền hình thời tiết và cảnh báo thiên tai, Ban thời sự VTV; các công ty khai thác và khảo sát dầu khí; Công ty thoát nước đô thị TP.HCM; Điện lực TP.HCM; các hãng tàu du lịch, công ty thủy lợi, thủy điện… nhằm phục vụ hiệu quả cho hoạt động sản xuất và vận hành.
Theo ông Hưng, thực tiễn đã chứng minh, ngoài việc hiện đại hóa trang thiết bị, việc ứng dụng khoa học, công nghệ hiện đại chính là chìa khóa then chốt để cải thiện chất lượng dự báo. Hiện nay, Đài KTTV Nam Bộ đáng ứng dụng các mô hình số trị, thủy văn, thủy lực và các sản phẩm công nghệ cao vào nghiệp vụ chuyên môn. Sự kết hợp nhuần nhuyễn, linh hoạt giữa sản phẩm mô hình, số liệu quan trắc thời gian thực và kinh nghiệm nghiệp vụ của đội ngũ dự báo viên đã giúp thông tin dự báo giảm sai số so với thực tế thời tiết xảy ra sau đó.
Trạm khí tượng hải văn DKI-7 (nhà giàn DKI-7). Ảnh: ĐVCC.
Các công nghệ viễn thám, radar thời tiết và dữ liệu tự động cũng được ứng dụng rộng rãi để theo dõi sát sao diễn biến của mưa, dông, hạn mặn và các hiện tượng nguy hiểm theo thời gian thực. Điều này giúp rút ngắn đáng kể thời gian phát hành bản tin cảnh báo sớm, đặc biệt đối với các hiện tượng thời tiết nguy hiểm có thời gian xuất hiện và biến động nhanh chỉ trong vài chục phút.
Mặt khác, việc xây dựng bản tin dự báo trên nền tảng WebGIS giúp giảm thiểu đáng kể sai sót trong quá trình biên tập, giúp dự báo viên phân tích, xử lý dữ liệu thuận lợi hơn rất nhiều và tạo điều kiện đánh giá chất lượng dự báo rõ ràng hơn.
Dẫu vậy, ông Hưng thẳng thắn nhìn nhận: “Công nghệ dù tối tân đến đâu cũng chỉ là công cụ hỗ trợ. Nếu thiếu đi đội ngũ con người đủ trình độ làm chủ, sức mạnh ấy khó lòng phát huy trọn vẹn". Thấu hiểu điều cốt lõi đó, Đài KTTV Nam Bộ đã bền bỉ triển khai các chương trình đào tạo chuyên sâu để mỗi dự báo viên không chỉ vững vàng về nghiệp vụ mà còn nhạy bén trước những chuyển động mới của khoa học. Đội ngũ nhân sự tại Đài cũng chủ động tự học, tự nghiên cứu, không ngừng cập nhật kiến thức mới về công nghệ dự báo và xử lý dữ liệu.
Thời gian tới, Đài KTTV Nam Bộ xác định sẽ tiếp tục đẩy mạnh nghiên cứu, ứng dụng khoa học, công nghệ mới. Định hướng cụ thể là tập trung thử nghiệm và ứng dụng các mô hình dự báo có độ phân giải cao, mô hình tổ hợp, mô hình kết hợp đa nguồn dữ liệu. Đơn vị cũng sẽ từng bước tiếp cận và ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), học máy trong phân tích, hiệu chỉnh và hỗ trợ dự báo, hướng tới một hệ thống dự báo thông minh, hiện đại hơn.
Tram khí tượng hải văn tự động Phú Quốc. Ảnh: ĐVCC.
Đài tiếp tục nâng cao hiệu quả khai thác dữ liệu và công nghệ hiện có thông qua tối ưu hóa việc sử dụng dữ liệu radar, ảnh mây vệ tinh, trạm tự động và dữ liệu quan trắc truyền thống. Quy trình xử lý, phân tích dữ liệu sẽ được chuẩn hóa nhằm đáp ứng yêu cầu phục vụ nhanh, chính xác cho công tác dự báo, cảnh báo.
Bên cạnh đó, công tác phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao - những con người đủ bản lĩnh và trí tuệ để vận hành công nghệ hiện đại vẫn là nhiệm vụ then chốt, tạp nền tảng vững chắc cho mọi thành công. Đài sẽ gắn kết chặt chẽ nghiên cứu khoa học với thực tiễn dự báo, tăng cường phối hợp và đề xuất đầu tư đồng bộ hạ tầng công nghệ, hướng tới một hệ thống dự báo KTTV ngày càng hiện đại, chính xác và nhân văn hơn.
Thông điệp của Ngày Khí tượng Thế giới năm 2026 "Quan trắc hôm nay - Bảo vệ ngày mai" cũng là phương châm hành động của Đài KTTV Nam Bộ. Tinh thần ấy thể hiện qua mạng lưới hơn 600 trạm quan trắc tự động miệt mài thu thập dữ liệu xuyên ngày đêm, kết hợp cùng các công nghệ dự báo hiện đại và phương thức truyền tin đa dạng. Bằng sự quyết tâm của tập thể cán bộ, viên chức, đơn vị đang nỗ lực đưa những bản tin dự báo chính xác, kịp thời nhất đến tận tay người dân. Đây chính là nền tảng để xây dựng một cộng đồng an toàn, chủ động và thích ứng trước những thách thức của thiên nhiên và biến đổi khí hậu.
