Thông tin cảnh báo phải được chuyển hoá thành hành động
Trong bối cảnh thiên tai ngày càng diễn biến phức tạp, cực đoan và khó lường, yêu cầu nâng cao hiệu quả công tác dự báo, cảnh báo và ứng phó đang trở nên cấp thiết. Một trong những vấn đề cốt lõi được đặt ra là làm thế nào để thông tin cảnh báo không chỉ được phát đi kịp thời mà còn đến đúng đối tượng, được hiểu đúng và chuyển hóa thành hành động cụ thể tại cộng đồng.
Ông Bùi Quang Huy, Phó Giám đốc Trung tâm Chính sách và Kỹ thuật phòng chống thiên tai nêu ra bốn câu hỏi then chốt trong công tác cảnh báo sớm thiên tai. Ảnh: Trung Hiếu.
Tại Hội thảo “Công nghệ mới trong dự báo và cảnh báo sớm thiên tai” do Báo Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với Cục Khí tượng Thủy văn và Quỹ Cộng đồng phòng tránh thiên tai tổ chức ngày 18/3, ông Bùi Quang Huy, Phó Giám đốc Trung tâm Chính sách và Kỹ thuật phòng chống thiên tai đã nêu rõ bốn câu hỏi then chốt: Cộng đồng có nhận được cảnh báo hay không? Có hiểu thông tin không? Có biết cách ứng phó không? Và có thực hiện được các hành động cần thiết hay không?
Theo ông Huy, giá trị thực sự của cảnh báo sớm không nằm ở việc phát đi thông tin mà ở khả năng giảm thiểu thiệt hại. Điều này đòi hỏi phải thay đổi nhận thức và hành vi của người dân, đồng thời bảo đảm sự phối hợp chặt chẽ giữa cộng đồng và lực lượng phòng, chống thiên tai. Việc “dựa vào cộng đồng” không chỉ là huy động người dân tham gia mà cần tạo điều kiện để họ được tiếp cận thông tin, được hướng dẫn và có khả năng hành động phù hợp.
Thực tiễn cho thấy, hệ thống cảnh báo thiên tai hiện nay vẫn tồn tại những khoảng trống, đặc biệt là thiếu thông tin phản hồi từ cộng đồng. Trong khi các trạm quan trắc cung cấp dữ liệu về mưa, mực nước hay diễn biến khí tượng, thì những dấu hiệu nguy cơ sát thực từ chính người dân - như hiện tượng sạt lở, ngập úng cục bộ - chưa được khai thác đầy đủ. Đây là nguồn dữ liệu quan trọng giúp hiệu chỉnh và nâng cao độ chính xác của các bản tin cảnh báo.
Bên cạnh đó, thông tin cảnh báo cần được thiết kế ngắn gọn, dễ hiểu, phù hợp với từng nhóm đối tượng để thuận lợi cho việc truyền tải thông tin. Nếu người dân không nhận diện được rủi ro mà mình đang đối mặt, thì dù có tiếp cận nhiều cảnh báo, họ cũng khó đưa ra hành động phù hợp. Vì vậy, việc nâng cao nhận thức về rủi ro thiên tai, thông qua đào tạo, truyền thông và sự tham gia của cộng đồng trong xây dựng bản đồ rủi ro, được xem là yếu tố then chốt.
Giao diện Hệ thống Giám sát thiên tai Việt Nam. Ảnh minh họa.
Cần dữ liệu đầy đủ và liên thông
Một yêu cầu quan trọng khác là xây dựng hệ thống cảnh báo đồng bộ, liên thông từ Trung ương đến địa phương. Hiện nay, nhiều địa phương đã phát triển các nền tảng riêng phục vụ công tác chỉ đạo, điều hành, song còn thiếu sự thống nhất về cấu trúc và dữ liệu, dẫn đến tình trạng phân tán, khó kết nối. Điều này đặt ra bài toán xây dựng một hệ thống tổng thể, bảo đảm dữ liệu “đúng, đủ, sạch, sống” và có khả năng chia sẻ hai chiều giữa các cấp.
Trong xu hướng đó, việc ứng dụng công nghệ số, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo (AI), đang mở ra những hướng đi mới. Hệ thống giám sát thiên tai quốc gia đã được triển khai theo lộ trình ba giai đoạn: kết nối dữ liệu, hoàn thiện thể chế và ứng dụng công nghệ. Tuy nhiên, để công nghệ phát huy hiệu quả, yếu tố quyết định vẫn là khả năng tiếp cận của cộng đồng.
Thực tế, tại Hà Tĩnh, mô hình thí điểm tại đây đã cho thấy tiềm năng rõ rệt của cách tiếp cận này. Hệ thống giám sát thiên tai cấp tỉnh đã được xây dựng với hai giao diện: giao diện chỉ đạo điều hành và giao diện cộng đồng.
Người dân có thể tiếp cận thông tin về thiên tai, tham khảo bản đồ sơ tán, đồng thời gửi hình ảnh, phản ánh tình hình thực tế và nhu cầu hỗ trợ. Dữ liệu này được tự động cập nhật, liên thông từ cấp xã lên tỉnh và Trung ương, giúp rút ngắn thời gian xử lý thông tin.
Đáng chú ý, bản đồ ứng phó thiên tai do chính người dân và chính quyền cơ sở cùng xây dựng đã trở thành công cụ hữu ích. Bản đồ không chỉ xác định khu vực nguy hiểm, tuyến đường sơ tán mà còn cung cấp thông tin chi tiết về các điểm an toàn, điều kiện sinh hoạt và nhóm đối tượng dễ bị tổn thương cần ưu tiên hỗ trợ. Cách tiếp cận này giúp chuyển từ phương án tĩnh sang ứng phó theo thời gian thực, bám sát diễn biến thiên tai.
Cách tiếp cận này giúp chuyển từ phương án tĩnh sang ứng phó theo thời gian thực, bám sát diễn biến thiên tai. Ảnh: Tiến Dũng.
Phó Giám đốc Trung tâm Chính sách và Kỹ thuật phòng chống thiên tai đề xuất: “Hệ thống giám sát thiên tai tại các các tỉnh nên được được xây dựng trên cơ sở ứng dụng điện thoại. Vì ứng dụng nó sẽ khai thác được các thông tin tại hiện trường và đặc biệt sẽ thu nhận được các thông tin, ý kiến của người dân nhanh chóng và kịp thời.”
Trong tương lai, các hệ thống này cần được định hướng phát triển theo hướng thân thiện hơn với người dùng, tích hợp tìm kiếm bằng giọng nói, tự động định vị và đưa ra hướng dẫn hành động phù hợp với từng tình huống cụ thể. Điều này đặc biệt quan trọng đối với nhóm người dễ bị tổn thương hoặc không có điều kiện tiếp cận thiết bị công nghệ hiện đại.
Ông Bùi Quang Huy khẳng định, việc gắn kết cảnh báo sớm với hành động sớm, kết hợp dữ liệu với thực tiễn và công nghệ với con người, được xem là hướng đi cốt lõi để nâng cao hiệu quả phòng, chống thiên tai. Đây cũng là nền tảng để xây dựng một hệ thống quản lý rủi ro thiên tai hiện đại, đồng bộ và bền vững trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng gia tăng.
