Bảo vệ nguồn nước - 'mệnh lệnh' từ thực tiễn phát triển bền vững

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu diễn biến ngày càng phức tạp, nhu cầu sử dụng nước gia tăng, tài nguyên nước đang trở thành thách thức lớn đối với phát triển bền vững. Dù có nguồn nước tương đối dồi dào, Việt Nam vẫn đối mặt nguy cơ thiếu hụt, suy thoái và thiếu chủ động trong điều tiết, khai thác.

Nhân Ngày Nước Thế giới 2026 (22/3), Thứ trưởng Nguyễn Hoàng Hiệp đã trao đổi, làm rõ các vấn đề trọng tâm và định hướng giải pháp chiến lược nhằm bảo đảm an ninh nguồn nước quốc gia - nền tảng cho phát triển bền vững trong tương lai.

Nghịch lý “nhiều nước nhưng vẫn thiếu nước”

Thưa Thứ trưởng, trong bối cảnh hiện nay, tài nguyên nước của Việt Nam đang phải đối mặt với những thách thức lớn nào?

Bảo đảm an ninh nguồn nước quốc gia là định hướng xuyên suốt trong Luật Tài nguyên nước năm 2023. Tuy nhiên, để hiện thực hóa mục tiêu này, chúng ta cần nhìn nhận một cách đầy đủ, thẳng thắn và có trách nhiệm về những thách thức đang hiện hữu.

Trước hết, cần khẳng định Việt Nam có tổng lượng nước khá lớn, khoảng gần 936 tỷ m³ mỗi năm. Nhưng điều đáng nói là sự phân bố lại rất không đồng đều. Khoảng 75% lượng nước tập trung vào mùa mưa, còn mùa khô kéo dài lại thiếu nước nghiêm trọng. Điều này tạo ra áp lực lớn cho công tác điều tiết và sử dụng.

Về không gian, nguồn nước tập trung chủ yếu ở một số lưu vực lớn như sông Hồng - Thái Bình, sông Cửu Long, trong khi nhiều khu vực khác lại thường xuyên khan hiếm. Sự chênh lệch này khiến bài toán phân bổ nguồn nước trở nên phức tạp hơn bao giờ hết.

Một vấn đề rất đáng lưu ý là Việt Nam phụ thuộc lớn vào nguồn nước từ bên ngoài lãnh thổ, với khoảng 60-65% lượng nước mặt đến từ các quốc gia thượng nguồn. Điều đó đồng nghĩa với việc an ninh nguồn nước của chúng ta không hoàn toàn do mình quyết định.

Bên cạnh đó, áp lực từ phát triển kinh tế - xã hội ngày càng gia tăng. Trong khoảng 50 năm qua, nhu cầu sử dụng nước đã tăng gấp ba lần và dự báo sẽ tiếp tục tăng mạnh. Khi nhu cầu tăng nhanh nhưng nguồn nước không tăng tương ứng, nguy cơ thiếu hụt và xung đột là điều khó tránh khỏi.

Một hệ lụy rõ rệt là ô nhiễm nguồn nước. Quá trình đô thị hóa, công nghiệp hóa và phát triển nông nghiệp đã làm gia tăng lượng nước thải, trong khi năng lực xử lý còn hạn chế. Không ít dòng sông đang bị suy giảm chất lượng, thậm chí có nơi gần như “chết”.

Hiệu quả sử dụng nước cũng là một vấn đề lớn. Thất thoát, lãng phí vẫn diễn ra phổ biến, đặc biệt trong nông nghiệp và hệ thống cấp nước đô thị. Điều này cho thấy chúng ta chưa thực sự coi nước là tài nguyên quý giá.

Ngoài ra, biến đổi khí hậu đang làm trầm trọng hơn mọi vấn đề. Hạn hán, xâm nhập mặn, lũ lụt diễn biến ngày càng cực đoan, ảnh hưởng trực tiếp đến nguồn nước và đời sống người dân.

Tổng hợp lại, thách thức lớn nhất không phải là thiếu nước tuyệt đối, mà là quản trị nước - làm sao để phân bổ hợp lý, sử dụng hiệu quả và bảo vệ bền vững nguồn tài nguyên này.

Quản trị hiệu quả là "chìa khóa" bảo đảm an ninh nguồn nước

Trước những thách thức đó, đâu là các giải pháp mang tính đột phá để bảo đảm an ninh nguồn nước trong thời gian tới, thưa Thứ trưởng?

Để giải bài toán an ninh nguồn nước, chúng ta không thể trông chờ vào một giải pháp đơn lẻ, mà cần một hệ thống giải pháp đồng bộ, liên ngành và dài hạn.

Trước hết là đổi mới quản trị, trong đó chuyển đổi số đóng vai trò then chốt. Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang tập trung xây dựng hệ thống thông tin và cơ sở dữ liệu tài nguyên nước quốc gia. Khi có dữ liệu đầy đủ, chính xác và cập nhật theo thời gian thực, việc điều hành, phân bổ nguồn nước sẽ chủ động và hiệu quả hơn.

Một nội dung rất quan trọng là xây dựng và công bố kịch bản nguồn nước hằng năm cho các lưu vực sông liên tỉnh. Đây sẽ là căn cứ để các địa phương chủ động kế hoạch sản xuất, sinh hoạt và ứng phó với các tình huống bất lợi như hạn hán hay xâm nhập mặn.

Trong mọi trường hợp, ưu tiên cao nhất vẫn là bảo đảm nước sinh hoạt cho người dân. Đây là nguyên tắc không thể thay đổi.

Bên cạnh đó, cần đẩy mạnh điều tra cơ bản, cập nhật dữ liệu, bởi trong bối cảnh biến đổi khí hậu, nhiều số liệu cũ đã không còn phù hợp. Không có dữ liệu tốt thì không thể có quyết định đúng.

Về hạ tầng, chúng ta cần đầu tư nâng cấp hệ thống thủy lợi, hồ chứa, cấp thoát nước và xử lý nước thải. Đồng thời, phát triển các công trình trữ nước, điều tiết liên vùng để tăng khả năng chủ động.

Một điểm mới mang tính định hướng là coi nước như một ngành kinh tế. Khi nước được “định giá” đúng, sẽ tạo động lực sử dụng tiết kiệm và hiệu quả hơn, đồng thời thu hút nguồn lực xã hội đầu tư vào lĩnh vực này.

Về khoa học công nghệ, chúng ta cần đẩy mạnh ứng dụng quan trắc tự động, mô hình dự báo, trí tuệ nhân tạo… để nâng cao năng lực quản lý. Đồng thời, phải đầu tư cho con người - nguồn nhân lực chất lượng cao trong lĩnh vực tài nguyên nước.

Cuối cùng, truyền thông và nâng cao nhận thức là yếu tố không thể thiếu. Nếu mỗi người dân không thay đổi thói quen, thì mọi chính sách cũng khó phát huy hiệu quả.

Theo Thứ trưởng, hợp tác quốc tế đang giữ vai trò như thế nào trong việc giúp Việt Nam chủ động hơn về an ninh nguồn nước?

Hợp tác quốc tế là yếu tố then chốt, đặc biệt với một quốc gia có nhiều lưu vực sông xuyên biên giới như Việt Nam.

Chúng ta đã tham gia nhiều cơ chế hợp tác quan trọng như Công ước Liên Hợp Quốc 1997, Hiệp định Mê Công 1995 và các diễn đàn khu vực. Thông qua đó, Việt Nam có điều kiện chia sẻ dữ liệu, tiếp cận công nghệ và học hỏi kinh nghiệm quản lý.

Trong thời gian tới, chúng tôi sẽ tiếp tục thúc đẩy hợp tác theo hướng chủ động, thực chất và cùng có lợi. Trọng tâm là chia sẻ thông tin, phối hợp quản lý lưu vực sông, thích ứng với biến đổi khí hậu và bảo đảm lợi ích hài hòa giữa các quốc gia.

An ninh nguồn nước không thể giải quyết trong phạm vi một quốc gia, mà cần sự chung tay của cả khu vực và cộng đồng quốc tế.

Chủ động hôm nay để phát triển bền vững ngày mai

Nhân Ngày Nước Thế giới 2026 với chủ đề “Nước và Bình đẳng giới”, ông muốn gửi thông điệp gì tới cộng đồng?

Chủ đề Ngày nước năm nay mang ý nghĩa rất nhân văn. Nước không chỉ là tài nguyên cho phát triển mà còn gắn liền với công bằng xã hội.

Tiếp cận nước sạch là quyền cơ bản của con người. Khi không có nước sạch, người chịu thiệt thòi nhiều nhất thường là phụ nữ và trẻ em gái, đặc biệt ở các khu vực khó khăn.

Do đó, bảo đảm bình đẳng trong tiếp cận nước chính là nền tảng để nâng cao chất lượng cuộc sống và thu hẹp khoảng cách phát triển. Đồng thời, cần tăng cường vai trò của phụ nữ trong quản lý và ra quyết định liên quan đến tài nguyên nước.

Nhân dịp này, tôi muốn nhấn mạnh một thông điệp: nước là tài nguyên quý giá, hữu hạn và không thể thay thế. Bảo vệ nguồn nước chính là bảo vệ tương lai của chúng ta.

Thế hệ trẻ có vai trò đặc biệt quan trọng bởi các bạn không chỉ là người thụ hưởng mà còn là người kiến tạo tương lai. Những hành động rất nhỏ như tiết kiệm nước, không xả thải, tham gia bảo vệ môi trường… nếu được duy trì sẽ tạo ra thay đổi lớn.

Mỗi người dân, mỗi doanh nghiệp cần coi việc tiết kiệm và bảo vệ nước là trách nhiệm của mình. Khi hàng triệu người cùng hành động, sẽ tạo ra sức mạnh rất lớn.

Chúng ta không thể chờ đến khi thiếu nước mới hành động. Bảo vệ nguồn nước phải bắt đầu từ hôm nay, từ những việc nhỏ nhất.

Trân trọng cảm ơn Thứ trưởng!