Theo UNICEF, mỗi ngày có tới 200 triệu giờ được phụ nữ và trẻ em trên toàn cầu dành chỉ để đi lấy nước. Ở nhiều khu vực tại châu Phi và Nam Á, những đôi chân nhỏ bé phải đi bộ từ 4-6 giờ mỗi ngày qua những cung đường hiểm trở để mang về từng can nước. Mỗi chuyến đi là một lần đánh đổi: đổi thời gian học tập, đổi sức khỏe, thậm chí đổi cả sự an toàn.
Không có nước sạch, trẻ em dễ mắc các bệnh truyền nhiễm như tiêu chảy, nhiễm khuẩn đường ruột - nguyên nhân hàng đầu gây tử vong ở trẻ nhỏ nhưng hoàn toàn có thể phòng tránh. Khi việc tiếp cận nước trở thành gánh nặng, giáo dục cũng trở nên xa xỉ.
Đặc biệt với trẻ em gái, câu chuyện còn mang màu sắc của bất bình đẳng giới. Khi nhà vệ sinh không đảm bảo, thiếu nước sạch hoặc không có không gian riêng tư, các em dễ cảm thấy xấu hổ, lo lắng và có xu hướng nghỉ học, nhất là trong giai đoạn dậy thì. Những gián đoạn nhỏ tích tụ theo thời gian có thể trở thành rào cản lớn, khiến các em tụt lại phía sau trong hành trình học tập và phát triển.
Tổ chức Cứu trợ Trẻ em phối hợp với các đối tác địa phương triển khai các dự án cải thiện nước sạch và vệ sinh trong trường học tại Lào Cai. Ảnh: SC.
Nước sạch - quyền cơ bản và nền tảng của sự bình đẳng
Tiếp cận nước sạch không chỉ là nhu cầu thiết yếu, mà là một quyền cơ bản của con người. Trong môi trường giáo dục, quyền này càng trở nên quan trọng khi trẻ em dành phần lớn thời gian trong ngày tại trường học.
Tại Việt Nam, những năm gần đây, việc cải thiện nước sạch và vệ sinh trong trường học đã đạt được nhiều tiến bộ. Tuy nhiên, ở các khu vực miền núi, vùng sâu, vùng xa hay những nơi chịu tác động của biến đổi khí hậu như hạn hán, xâm nhập mặn, vẫn còn không ít thách thức.
Nhiều trường học vẫn sử dụng nguồn nước chưa qua xử lý hoặc hệ thống vệ sinh xuống cấp. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe mà còn tác động trực tiếp đến tâm lý và kết quả học tập của học sinh.
Nghiên cứu của Tổ chức Cứu trợ Trẻ (Save the Children) cho thấy, khi các trường học được đầu tư hệ thống nước sạch, nhà vệ sinh an toàn và các điểm rửa tay đầy đủ, hành vi vệ sinh của học sinh được cải thiện rõ rệt. Tỷ lệ thực hành vệ sinh đúng cách tăng lên, học sinh tự tin hơn và có điều kiện học tập tốt hơn.
Quan trọng hơn, nước sạch và vệ sinh trong trường học không chỉ là vấn đề hạ tầng. Đó là nền tảng để thúc đẩy bình đẳng giới, bảo vệ quyền trẻ em và tạo ra một môi trường học tập an toàn, hòa nhập cho tất cả.
Ông Nguyễn Hải Đăng, Cố vấn kỹ thuật về Biến đổi khí hậu (SC), nhấn mạnh tầm quan trọng của nước sạch đối với trẻ em. Ảnh: Phương Linh.
Ông Nguyễn Hải Đăng, Cố vấn kỹ thuật về Biến đổi khí hậu (SC), nhấn mạnh: Để các công trình nước sạch và vệ sinh trong trường học hoạt động hiệu quả và bền vững, học sinh, giáo viên và cộng đồng có vai trò rất quan trọng.
Không chỉ là người hưởng lợi, học sinh còn là những “đại sứ” lan tỏa hành vi tích cực. Thông qua các câu lạc bộ, hoạt động truyền thông trong trường học, các em chủ động chia sẻ kiến thức, thực hành rửa tay đúng cách, giữ gìn vệ sinh môi trường. Trong khi đó, giáo viên đóng vai trò định hướng và duy trì thói quen tốt, còn phụ huynh và cộng đồng góp phần giám sát, duy trì các công trình. Khi tất cả các bên cùng tham gia, nước sạch không chỉ dừng lại ở việc “có” mà còn được “sử dụng đúng cách” và “duy trì lâu dài”.
“Trong khuôn khổ các dự án liên quan đến mô hình trường học xanh hay trường học an toàn mà Tổ chức Cứu trợ Trẻ em đang triển khai, các em có rất nhiều sáng kiến nhằm chia sẻ kiến thức và thay đổi hành vi về giữ gìn vệ sinh trường học, rửa tay đúng cách, giữ gìn nhà vệ sinh và môi trường học đường sạch sẽ. Các em học sinh cũng chủ động tham gia giám sát việc sử dụng các công trình nước sạch vệ sinh trong trường học và tuyên truyền các hành vi mới, tích cực. Điều này giúp các em phát huy vai trò chủ động cũng như thực hành các kỹ năng lãnh đạo, thúc đẩy hơn nữa vai trò của mình trong trường học”, ông cho biết.
Nước sạch và vệ sinh an toàn là quyền của mọi trẻ em. Ảnh: SC.
Ba ưu tiên cho một tương lai công bằng
Để thu hẹp khoảng cách trong tiếp cận nước sạch và vệ sinh gắn với bình đẳng giới, chuyên gia Tổ chức Cứu trợ Trẻ em cho rằng cần tập trung vào ba ưu tiên cấp bách:
Thứ nhất, tăng cường đầu tư vào các công trình nước sạch và vệ sinh theo hướng an toàn, thân thiện với trẻ em, đồng thời huy động sự tham gia của nhiều bên, đặc biệt là khu vực tư nhân.
Thứ hai, bảo đảm yếu tố giới trong thiết kế và vận hành các công trình, lắng nghe tiếng nói của trẻ em để các giải pháp thực sự phù hợp với nhu cầu thực tế.
Thứ ba, đẩy mạnh giáo dục và truyền thông thay đổi hành vi, không chỉ về vệ sinh cá nhân mà còn về sức khỏe sinh sản, đặc biệt đối với học sinh nữ trong độ tuổi dậy thì.
“Nước sạch và vệ sinh an toàn trong trường học là nền tảng quan trọng để bảo đảm sức khỏe, sự phát triển và cơ hội học tập của trẻ em. Thông qua những mô hình thực tiễn của Tổ chức Cứu trợ Trẻ em tại Lào Cai, Cà Mau và Quảng Trị, chúng tôi đã góp phần giúp trẻ em nơi đây tiếp cận tốt hơn với nước sạch và vệ sinh, đồng thời cải thiện các thực hành về vệ sinh của học sinh. Chúng tôi cho rằng khi trường học được cải thiện hệ thống nước sạch và vệ sinh, trẻ em, đặc biệt là trẻ em gái, có thể học tập và phát triển tốt hơn.
Nhân Ngày Nước Thế giới 2026, tôi và các đồng nghiệp ở Tổ chức Cứu trợ Trẻ em mong rằng mọi trẻ em, dù ở bất kỳ nơi đâu, đều có thể đến trường với sự tự tin và an toàn nhờ có nước sạch và nhà vệ sinh phù hợp. Nước sạch và vệ sinh an toàn là quyền của mọi trẻ em. Việc đầu tư cho nước sạch, vệ sinh môi trường là giải pháp quan trọng giúp thúc đẩy bình đẳng giới và bảo đảm tương lai khỏe mạnh, bền vững, thích ứng với biến đổi khí hậu cho trẻ em Việt Nam”, Cố vấn Nguyễn Hải Đăng bày tỏ.
Tại tỉnh Lào Cai, nơi phần lớn học sinh là trẻ em dân tộc thiểu số, Tổ chức Cứu trợ Trẻ em đã phối hợp chặt chẽ với các đối tác địa phương triển khai các hoạt động cải thiện nước sạch và vệ sinh trong trường học trong nhiều năm qua. Theo báo cáo năm 2025, các hoạt động của dự án đã hỗ trợ khoảng 33.952 trẻ em, trong đó có 18.006 trẻ em gái và khoảng 78% là trẻ em dân tộc thiểu số, giúp các em tiếp cận tốt hơn với nguồn nước sạch và các công trình vệ sinh tại trường học.
Tại các trường tham gia dự án, khi hệ thống nước sạch, nhà vệ sinh và điểm rửa tay được nâng cấp, hành vi vệ sinh của học sinh đã cải thiện đáng kể. Khảo sát WASH năm 2024-2025 cho thấy tỷ lệ học sinh thực hành vệ sinh đúng cách đã tăng từ 32% năm 2022 lên 62,9%.
