Giáp Tết Bính Ngọ, những con đường dẫn vào địa phận Lai Vung (Đồng Tháp) rộn ràng hơn thường lệ. Dọc theo những bờ kênh, bờ mương, từng vườn quýt hồng vào độ chín rộ, trái sai trĩu cành, ánh lên sắc cam đỏ đặc trưng dưới nắng miền Tây. Tiếng cười nói của du khách gần xa đến tham quan và của nhà vườn tạo nên một nhịp điệu rất riêng - nhịp điệu của mùa xuân ấm áp.
Với người dân Lai Vung, quýt hồng là kế sinh nhai, nghề truyền thống từ nhiều thế hệ, là ký ức, là niềm tự hào của vùng đất nằm bên cạnh dòng sông Hậu hiền hòa. Và giờ đây, khi những vườn quýt đón từng dòng người tìm đến trải nghiệm, quýt hồng Lai Vung đang bước vào một giai đoạn mới - giai đoạn của “mùa vụ kép”: mùa thu hoạch sai trái và mùa tham quan, trải nghiệm song hành và rộn ràng trong nhịp phát triển kinh tế mới, nông nghiệp và du lịch cộng đồng.
Quýt hồng là tên gọi của một giống quýt đặc sản được trồng chủ yếu tại vùng đất Long Hậu, huyện Lai Vung, tỉnh Đồng Tháp (nay là xã Hoà Long, tỉnh Đồng Tháp). Trái quýt có vị chua, ngọt thanh, hậu vị thanh, vỏ mỏng, khi chín có màu cam đỏ bắt mắt. Từ lâu, quýt hồng đã được xem là sản vật không thể thiếu trong mâm ngũ quả ngày Tết của nhiều gia đình Nam Bộ, như một biểu trưng cho sự sung túc, đủ đầy và may mắn, trưng bày được dài ngày.
Theo những người cao niên trong vùng, cây quýt đã bén rễ ở Lai Vung từ nhiều thập kỷ trước. Ban đầu, đây chỉ là một giống cây ăn trái được trồng xen canh trong vườn nhà, chưa mang dáng dấp của một vùng chuyên canh. Thế nhưng, điều kỳ lạ là cũng giống quýt ấy, khi được trồng trên mảnh đất Lai Vung, lại cho ra trái có chất lượng vượt trội, ngọt thơm hơn, vỏ căng bóng và có thể bảo quản lâu trong điều kiện tự nhiên.
Thuở ban đầu, người dân địa phương gọi giống quýt này bằng cái tên mộc mạc là “quýt tiêu son” - cách gọi dân gian để chỉ loại quýt có lớp vỏ căng bóng, khi chín ánh lên sắc đỏ cam như được phủ một lớp son mỏng. Về sau, giới thương lái khi thu mua đã gọi gọn lại thành “quýt hồng”. Tên gọi ấy dần dần được tạo nên thuơng hiệu, phổ biến và trở thành sản vật gắn liền với địa danh Lai Vung.
Từ một loại cây trồng trong vườn nhà, quýt hồng dần trở thành cây trồng chủ lực của cả vùng. Những khu vườn nhỏ lẻ được mở rộng, liền thửa, hình thành nên làng nghề trồng quýt hồng. Nghề trồng quýt, theo đó, không chỉ truyền từ đời này sang đời khác bằng kinh nghiệm canh tác, mà còn bằng những câu chuyện Tết, chuyện giữ trái cho kịp ngày chưng mâm ngũ quả, chuyện giữ giống, chọn cành đẹp, trái đều để biếu người thân, chuyện cả nhà cùng nhau thu hoạch trong những ngày giáp Tết.
Dọc theo sông Hậu thuộc địa phận tỉnh Đồng Tháp, Lai Vung đã trở thành vùng chuyên canh quýt hồng nổi tiếng, được mệnh danh là “xứ sở quýt hồng”. Điều đặc biệt làm tên tuổi quýt hồng Lai Vung có sự khác biệt, đó chính là mảnh đất nơi cây quýt được sinh trưởng và phát triển. Nằm dọc bờ sông Hậu - một trong hai nhánh chính của sông Mekong khi chảy vào Việt Nam - Lai Vung (vùng trồng quýt ngày nay được phổ biến ở các xã …) được bồi đắp bởi lớp phù sa màu mỡ qua hàng trăm năm. Đất ở đây tơi xốp, giàu dinh dưỡng, mực nước ngầm ổn định, rất phù hợp cho cây có múi phát triển bộ rễ khỏe mạnh.
Đáng nói là, cùng một giống quýt hồng, cùng quy trình kỹ thuật canh tác, nhưng khi đem trồng ở những vùng khác trong khu vực Đồng bằng sông Cửu Long, năng suất và chất lượng trái đều không thể so sánh với quýt trồng tại Lai Vung về cả màu sắc bên ngoài và hương vị đặc trưng. Trái ở nơi khác thường nhỏ hơn, màu sắc kém tươi, vị nhạt hơn và không đạt độ đồng đều như quýt trồng tại địa hạt Lai Vung.
Hiện nay, theo số liệu địa phương thông tin, vùng trồng quýt hồng tập trung chủ yếu tại xã Hòa Long với 136 ha, xã Lai Vung khoảng 30 ha và xã Phong Hoà gần 30 ha. Tổng diện tích quýt hồng của khu vực (huyện Lai Vung cũ) chỉ còn gần 200 ha - con số khiêm tốn so với thời kỳ hoàng kim, nhưng lại mang nhiều ý nghĩa trong bối cảnh phục hồi và tái cơ cấu sản xuất.
Sự khác biệt của quýt hồng Lai Vung cho thấy vai trò đặc biệt của yếu tố địa lý - thổ nhưỡng. Đó không chỉ là câu chuyện giống cây hay kỹ thuật, mà là mối liên hệ của cây trồng và môi trường tự nhiên, đặc biệt là nhà vườn với truyền thống canh tác tiếp nối từ thế hệ cha ông đi trước đến thế hệ sau. Chính điều này đã đặt ra yêu cầu phải bảo tồn vùng trồng tập trung, sự kết nối hỗ trợ của địa phương với nhà vườn, để giữ vững giá trị đặc thù của giống quýt hồng Lai Vung trước xu thế cần phải tái cơ cấu nông nghiệp, kết hợp kinh tế xanh và du lịch cộng đồng theo nhịp phát triển chung của vùng và xã hội.
Những năm gần đây, hiện tượng vàng lá, thối rễ, chết xanh trên cây có múi đã ảnh hưởng đến loại cây thế mạnh của địa phương. Nhiều vườn quýt đang xanh tốt bỗng héo rũ, chết dần, buộc người trồng phải chặt bỏ, trồng mới hoặc thay đổi loại cây trồng cho phù hợp với thổ nhưỡng đã bị ảnh hưởng và thay đổi do thời tiết, dịch bệnh và phân bón hoá học. Nguyên nhân được chỉ ra bên cạnh việc ảnh hưởng của dịch bệnh, thời tiết có nhiều thay đổi chuyển biến phức tạp, mà còn ở tình trạng đất canh tác bị suy thoái, bạc màu sau nhiều năm thâm canh.
Năm 2018, sản lượng quýt hồng cung ứng cho thị trường Tết Nguyên đán đạt khoảng 40.000 tấn. Thế nhưng chỉ sau hai năm, đến năm 2020, sản lượng giảm mạnh, chỉ còn khoảng 4.000 tấn. Con số biết nói phản ánh sự khó khăn của các nhà vườn, dù có kinh nghiệm từ vài chục đến hàng trăm năm, nhiều thế hệ canh tác cây quýt, nhưng còn thiếu sự cập nhật vốn kiến thức khoa học trong việc sử dụng phân bón.
Nhiều nhà vườn lâm vào cảnh lao đao, nguồn thu nhập chính từ cây quýt hồng mỗi năm một vụ bị sụt giảm nghiêm trọng, thậm chí còn có lỗ vốn, mất công chăm sóc, nguồn nước tưới tiêu, chi phí vận hành, phân bón,… thậm chí có nguy cơ mất đi nghề canh tác truyền thống. Khi ở thời điểm hơn mười năm trước, khái niệm nông nghiệp xanh, phân hữu cơ, canh tác hữu cơ tự nhiên vẫn còn xa lạ với nhà vườn chỉ canh tác theo lối truyền thống, có gì dùng ấy bao đời.
Trước thực trạng đó, nhà vườn Lai Vung buộc phải thay đổi với sự quan tâm, hỗ trợ và đồng hành của chính quyền địa phương. Từ kinh nghiệm thực tế, nhiều nhà vườn đã áp dụng các biện pháp cải tạo đất như xẻ rãnh xương cá để tránh úng nước, xeo đất để phá vỡ tầng sét, tạo điều kiện cho rễ cây phát triển sâu và khỏe hơn. Song song đó là việc cắt giảm dần phân hóa học, tăng cường sử dụng phân, phế phẩm hữu cơ, cải thiện hệ vi sinh trong đất.
Địa phương đã triển khai “Đề án Bảo tồn vườn quýt hồng Lai Vung giai đoạn 2020-2024”. Theo đề án, đến năm 2024, diện tích bảo tồn đạt 546 ha; trong đó, khu vực khắc phục dịch bệnh là 198 ha, khu vực trồng lại hoàn toàn là 347 ha. Đề án cũng đặt mục tiêu bảo tồn nguồn gen quýt hồng bản địa, phục vụ công tác nhân giống và duy trì sản xuất bền vững lâu dài cho địa phương.
Đáng chú ý, Lai Vung đã phối hợp với Trường Đại học Cần Thơ tiến hành phân tích đất tại các vùng quy hoạch. Kết quả phân tích là cơ sở khoa học quan trọng để xây dựng các giải pháp cải tạo đất phù hợp, giúp cây quýt hồng phục hồi và phát triển ổn định.
Nhận diện đúng điểm nghẽn này, từ năm 2019, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Đồng Tháp đã phối hợp với huyện Lai Vung, Trường Đại học Cần Thơ và các đơn vị nghiên cứu chuyên ngành triển khai các mô hình thí điểm khắc phục bệnh vàng lá - thối rễ - chết xanh trên quýt hồng dựa trên cơ sở khoa học. Theo đánh giá của Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam (VAAS), các mô hình áp dụng đồng bộ giải pháp cải tạo đất và quản lý dinh dưỡng đã giúp tỷ lệ phục hồi cây đạt từ 80-90%, một con số mang nhiều ý nghĩa trong bối cảnh nhiều vườn quýt từng đứng trước nguy cơ bị xóa sổ.
Giải pháp cốt lõi là đưa đất trở lại vai trò trung tâm của sản xuất. Nhà vườn được hướng dẫn tăng sử dụng phân hữu cơ từ rơm rạ, phân bò ủ hoai, kết hợp phân vô cơ ở mức hợp lý, nhằm cải thiện độ mùn, độ tơi xốp và hệ vi sinh vật có lợi trong đất. Khi đất khỏe, bộ rễ phát triển tốt hơn, cây quýt tăng sức đề kháng một cách tự nhiên, giảm phụ thuộc vào thuốc bảo vệ thực vật.
Song song đó là các biện pháp kỹ thuật như xẻ rãnh xương cá thoát nước, xeo đất phá tầng sét, theo dõi và điều chỉnh pH đất định kỳ. Những giải pháp này giúp hạn chế ngập úng mùa mưa - nguyên nhân trực tiếp gây thối rễ - đồng thời ổn định sinh trưởng cây trong điều kiện thời tiết ngày càng bất thường.
Không dừng lại ở cải tạo đất và kỹ thuật canh tác, Đề án “Bảo tồn vườn quýt hồng Lai Vung giai đoạn 2020-2024” còn chú trọng đến bảo tồn nguồn gen quýt hồng bản địa và phát triển giống sạch bệnh. Các cây đầu dòng khỏe mạnh được tuyển chọn làm vật liệu nhân giống, giảm rủi ro dịch bệnh ngay từ khâu đầu vào, tạo nền tảng cho sản xuất lâu dài.
Hiệu quả kinh tế từ hướng canh tác xanh thể hiện rõ ở cấp độ hộ nông dân. Cùng với đó, địa phương tăng cường hỗ trợ khuyến nông, xây dựng mã số vùng trồng, truy xuất nguồn gốc và bảo vệ thương hiệu thông qua dự án “Tạo lập, quản lý và phát triển nhãn hiệu chứng nhận quýt hồng Lai Vung”. Những yếu tố này giúp quýt hồng không chỉ phục hồi về sản lượng, mà còn nâng cao giá trị và tính cạnh tranh trên thị trường.
Từ góc nhìn rộng hơn, quá trình “xanh hóa” vườn quýt hồng Lai Vung cho thấy nông nghiệp xanh không phải là khẩu hiệu, mà là một quá trình tái thiết từ đất, cây đến cách canh tác của người nông dân và chuỗi mốc xích trong quá trình tái cơ cấu nông nghiệp bền vững không thể tách rời khoa học, chính sách và thực tiễn canh tác của người nông dân. Khi đất được phục hồi, cây được nuôi dưỡng đúng cách, và người trồng được đồng hành quan tâm hỗ trợ của địa phương, cây quýt hồng Lai Vung không chỉ vượt qua khủng hoảng, mà còn có nền tảng vững chắc để bước vào giai đoạn phát triển mới - nơi giá trị kinh tế đi cùng hiệu quả sinh kế lâu dài.
Nếu như trước đây, mùa quýt hồng chỉ gắn với thu hoạch và tiêu thụ nông sản, thì nay, mùa quýt còn gắn với mô hình du lịch cộng đồng đang phát triển. Từ khoảng năm 2013, từ ba nhà vườn đầu tiên ở Lai Vung đã bắt đầu mở cửa đón khách tham quan, đến hiện nay đã có hơn 10 điểm mở cửa đón khách tham quan vào mỗi mùa quýt chín, tập trung chủ yếu ở các xã Hoà Long, Lai Vung và Phong Hoà. Du khách với những bức ảnh chụp bên vườn quýt trĩu quả được chia sẻ trên mạng xã hội đã vô tình trở thành “tấm vé quảng bá” hiệu quả cho trái quýt hồng Lai Vung.
Bà Tô Thị Kim Thanh, Chủ tịch Xã Hoà Long cho biết, “Hiện nay, xã Hòa Long định hướng phát triển nông nghiệp xanh, tuần hoàn và hiện đại. Trong đó, xác định cây quýt hồng là lợi thế nông nghiệp - du lịch quan trọng, góp phần xây dựng thương hiệu địa phương. Trong thời gian tới, chúng tôi định hướng tập trung phát triển nông nghiệp theo hướng xanh, tuần hoàn, hiện đại, đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ và chuyển đổi số, tăng cường liên kết tiêu thụ, phát triển chế biến sâu, kinh tế tập thể, gắn với du lịch trải nghiệm và đầu tư hạ tầng. Qua đó, nâng cao giá trị trái quýt hồng, cải thiện thu nhập và đời sống cho bà con nông dân”.
Vào cao điểm từ giữa tháng 11 đến cuối tháng 12 âm lịch, mỗi năm các vườn quýt hồng tại Lai Vung đón hàng nghìn lượt khách đến tham quan. Với giá vé 50.000 đồng/người, du khách có thể tham quan, chụp ảnh, tự tay hái quýt mua mang về và thưởng thức các món ăn, đặc sản địa phương, thưởng thức đặc sản được làm từ trái quýt như bánh, mứt, rượu quýt hồng…
Để đáp ứng nhu cầu ngày càng đa dạng của du khách, các chủ vườn đã đầu tư chỉnh trang khuôn viên, trồng thêm hoa kiểng, làm tiểu cảnh, trang trí Tết theo phong cách miền Tây Nam Bộ, đầu tư cho thuê trang phục truyền thống. Các vườn quýt không chỉ là nơi sản xuất nông nghiệp, mà trở thành không gian trải nghiệm văn hóa - sinh thái, nơi du khách có thể cảm nhận trọn vẹn hồn quê sông nước và sự hồn hậu, chân chất của người nông dân nhà vườn.
Người nông dân Lai Vung đón khách bằng sự hiếu khách, chân chất, mộc mạc. Họ kể cho du khách nghe câu chuyện về cây quýt, về những mùa vụ thăng trầm, về cách giữ trái chín đẹp, đều màu đến ngày Tết. Trong vai trò mới, người nông dân trồng quýt không chỉ là người trồng cây, mà còn là “đại sứ thương hiệu”, tự tay giới thiệu, quảng bá sản phẩm do chính mình làm ra với tất cả sự chân chất, thật thà.
Ông Đoàn Anh Kiệt, (chủ hộ kinh doanh điểm tham quan Hai Kiệt, xã Hoà Long) một trong 03 chủ vườn quýt mở cửa đón khách tham quan đầu tiên tại Lai Vung cho biết: “Việc mở cửa vườn quýt hồng làm du lịch đã giúp gia đình tôi và bà con tăng thêm thu nhập, không chỉ phụ thuộc vào sản lượng thu hoạch quýt mà còn có nguồn kinh tế ổn định hơn và tạo thêm nhiều việc làm cho người dân địa phương. Qua đó, hình ảnh cây quýt hồng được quảng bá rộng rãi đến du khách gần xa. Ngoài trái quýt hồng, chúng tôi còn tiêu thụ được các loại nông sản cây nhà lá vườn do chính người dân làm ra để phục vụ du khách, góp phần nâng cao giá trị nông sản và cải thiện đời sống bà con”.
Mô hình du lịch cộng đồng theo mùa, song song với sản xuất nông nghiệp truyền thống, đã mở ra hướng đi mới cho nhà vườn canh tác cây quýt hồng tại Lai Vung. Trên cùng một đơn vị diện tích canh tác, người nông dân có thể tạo ra nhiều nguồn thu nhập, giảm phụ thuộc vào giá cả nông sản. Đồng thời nâng cao, quảng bá giá trị cây quýt hồng của địa phương đến du khách gần xa.
