Tập đoàn PAN tăng tốc vùng nguyên liệu lúa giảm phát thải lên 100.000 ha

Nhiều năm qua, thế giới biết đến Việt Nam là quốc gia hàng đầu về xuất khẩu gạo. Khái niệm “gạo giảm phát thải” vẫn còn khá xa lạ với nhiều doanh nghiệp lúa gạo trong nước.

Phần lớn thị trường khi đó vẫn tập trung vào năng suất, sản lượng và giá bán. Nhưng hiện nay, trong bối cảnh biến đổi khí hậu, các tiêu chuẩn xanh được ưu tiên, kiểm soát chặt chẽ hơn, lợi thế về sản lượng không còn là “tấm vé thông hành” duy nhất của ngành hàng lúa gạo nước ta.

Một xu hướng mới cho ngành đang hình thành, đó là “gạo giảm phát thải”. Giá trị hạt gạo giờ đây không chỉ nằm ở năng suất hay chất lượng cảm quan, mà còn ở lượng phát thải carbon tạo ra trong suốt quá trình sản xuất.

Đứng trước sự chuyển động đó, từ năm 2023, Dự án Chuyển đổi chuỗi giá trị lúa gạo ứng phó với biến đổi khí hậu và phát triển bền vững ở ĐBSCL (TRVC) được xem là một trong những cú hích lớn cho quá trình chuyển đổi xanh của ngành lúa gạo.

Dự án do Bộ Ngoại giao và Thương mại Úc tài trợ và được Tổ chức Phát triển Hà Lan (SNV) tại Việt Nam phối hợp cùng Bộ Nông nghiệp và Môi trường triển khai tại hai tỉnh: An Giang và Đồng Tháp. TRVC được thực hiện trong 5 năm (2023-2027), với mục tiêu hỗ trợ quá trình chuyển đổi sang nền nông nghiệp carbon thấp và ứng phó với biến đổi khí hậu ở khu vực ĐBSCL.

Điểm đặc biệt của dự án này là doanh nghiệp tham gia được đặt vào vị trí trung tâm của chuỗi liên kết. Họ không chỉ thu mua lúa, mà còn phải tổ chức sản xuất, chuẩn hóa quy trình canh tác, đo đạc phát thải, truy xuất nguồn gốc và cam kết nâng cao lợi nhuận cho nông dân tối thiểu 30%. Đồng thời, phải bảo đảm bình đẳng giới và hòa nhập người khuyết tật trong doanh nghiệp và cộng đồng liên kết.

Trong số các doanh nghiệp tham gia, Vinarice – thành viên của Vinaseed thuộc PAN Group là đơn vị tiên phong tham gia ngay từ vụ đầu tiên (hè thu 2024).

Khi ấy, doanh nghiệp đăng ký tham gia với diện tích chỉ khoảng 997 ha và xem đây như một mô hình thử nghiệm quy trình kỹ thuật của Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp.

Kết thúc vụ 1, kết quả đo đạc, kiểm định độc lập từ Công ty Nông nghiệp Regrow (Hoa Kỳ) cho thấy, canh tác lúa theo mô hình này, giúp giảm 3.888 tấn CO2e với độ tin cậy lên tới 0,92 vượt xa kỳ vọng ban đầu.

Lần đầu tiên, Vinarice nhận tiền thưởng lên đến 28.633 đô la Úc, tương đương hơn 456 triệu đồng từ việc liên kết với nông dân, HTX trồng lúa giảm phát thải.

Đặc biệt, cuối tháng 4/2025, Vinarice được Hiệp hội Ngành hàng Lúa gạo Việt Nam (Vietrisa) trao quyền sử dụng nhãn hiệu “Gạo Việt xanh phát thải thấp” – mở đường xây dựng thương hiệu gạo quốc gia và hướng tới trao đổi tín chỉ carbon vào năm 2028 của Việt Nam.

Thành công này tạo động lực để doanh nghiệp tiếp tục mở rộng quy mô tham gia Dự án TRVC trong vụ 2 (đông xuân 2024-2025), đạt 20.518 ha, chiếm hơn 60% tổng diện tích toàn dự án trong vụ này.

Kết quả cuối vụ cho thấy, tổng lượng giảm phát thải khí nhà kính là 78.486 tấn CO2. Doanh nghiệp tiếp tục nhận được khoản tiền thưởng xấp xỉ 3,45 tỷ đồng.

Sang vụ 3 (hè thu 2025), con số tham gia Dự án TRVC tiếp tục đạt hơn 27.003 ha. Vinarice đạt mức giảm phát thải khí nhà kính trung bình khoảng 3,76 tấn CO2 tương đương (CO2e) trên mỗi hecta và lợi nhuận bình quân của nông hộ đạt hơn 49%. Doanh nghiệp đã nhận được mức thưởng khoảng 340.000 đô la Úc (tương đương trên 6 tỷ đồng).

Như vậy, chỉ sau 3 vụ sản xuất, tổng diện tích triển khai Dự án TRVC của Vinarice đã đạt hơn 48.518 ha, chiếm gần 60% diện tích toàn dự án. Một con số cho thấy sự nỗ lực không nhỏ của doanh nghiệp với ngành lúa gạo Việt Nam.

Đặc biệt, các dự án do Vinarice triển khai đã giảm được gần 184.000 tấn CO2e, giảm phát thải bình quân 3,79 tấn CO2e/ha. Lợi nhuận bình quân của nông hộ đạt 54,02% cao hơn yêu cầu dự án là 30%.

Tập đoàn PAN đặt mục tiêu đến hết năm 2027, diện tích canh tác giảm phát thải tham gia Dự án TRVC sẽ đạt 100.000 ha. Tốc độ mở rộng này phản ánh thực tế, sản xuất lúa giảm phát thải không còn là “thử nghiệm”, mà đang trở thành chiến lược cạnh tranh dài hạn của doanh nghiệp.

Tham gia Dự án TRVC, Tập đoàn PAN không tiếp cận định hướng sản xuất giảm phát thải theo kiểu phong trào hay chạy theo “trend xanh”.

PAN lựa chọn xây dựng một hệ sinh thái khép kín cho ngành lúa gạo. Trong đó, Vinaseed đảm nhận vai trò nghiên cứu và cung cấp giống lúa phù hợp với điều kiện biến đổi khí hậu và mô hình canh tác phát thải thấp. Công ty Cổ phần Khử trùng Việt Nam - VFC và BioSpring cung cấp giải pháp đầu vào theo hướng tối ưu phân bón, nông dược sinh học. Vinarice tổ chức vùng nguyên liệu, liên kết HTX, triển khai quy trình canh tác và thương mại hóa sản phẩm.

Bà Nguyễn Thị Trà My, Tổng Giám đốc PAN Group, Chủ tịch HĐQT Vinaseed, nhấn mạnh: “Người nông dân bây giờ không phải chỉ sản xuất ra hạt gạo nữa, mà đang góp phần xây dựng một Việt Nam xanh hơn, một thế giới xanh hơn”.

Theo bà Trà My, điều lớn nhất PAN đạt được sau 3 vụ tham gia Dự án TRVC là từng bước hoàn thiện chuỗi giá trị lúa gạo chất lượng cao, từ giống, vật tư đầu vào, tổ chức sản xuất, chế biến đến xây dựng thương hiệu và xuất khẩu.

Nếu như trước đây, giá gạo xuất khẩu của Việt Nam dao động quanh mức 500-600 USD/tấn, thì hiện nay Vinaseed đã xuất được những lô hàng có giá bán lên đến 1.300 USD/tấn, thậm chí có một loại gạo tím đặc sản mới xuất khẩu với giá 2.300 USD/tấn.

Đặc biệt, việc Hiệp hội Ngành hàng Lúa gạo Việt Nam trao quyền sử dụng nhãn hiệu “Gạo Việt xanh phát thải thấp” cho Vinarice được xem là bước ngoặt quan trọng.

Lần đầu tiên, Việt Nam có một hệ thống nhận diện chính thức cho gạo phát thải thấp. Đây được xem là “tấm hộ chiếu xanh” để bước vào các thị trường khó tính. Không phải ngẫu nhiên mà các thị trường như: EU, Mỹ, Anh hay Australia ngày càng quan tâm tới sản phẩm gạo xanh. Trong bối cảnh thế giới hướng tới Net Zero, người tiêu dùng đang ưu tiên những sản phẩm vừa an toàn, vừa có trách nhiệm với môi trường.

Với tiền đề từ các vùng nguyên liệu canh tác phát thải thấp, thời gian tới, Vinarice đang chuẩn bị và sẵn sàng cung ứng các sản phẩm gạo xanh, phát thải thấp cho thị trường quốc tế.

Ông Nguyễn Văn Bé Hai - Quyền Tổng Giám đốc Vinarice chia sẻ, tham gia Dự án TRVC, doanh nghiệp có cơ hội hoàn thiện mô hình liên kết với HTX và nông dân; chuẩn hóa quy trình canh tác chất lượng cao, phát thải thấp. Đồng thời, tăng khả năng truy xuất nguồn gốc và tạo nền tảng cho các chương trình carbon, tài chính xanh trong tương lai.

Đối với cơ chế giải thưởng của Dự án chỉ là động lực tích cực trong giai đoạn đầu, giúp doanh nghiệp và nông dân mạnh dạn thay đổi tập quán sản xuất.

Với lợi thế lớn là doanh nghiệp có nền tảng về giống, Vinarice có thể kiểm soát đồng bộ từ giống, quy trình kỹ thuật đến chất lượng đầu ra. Cùng với định hướng phát triển bền vững của Tập đoàn PAN, doanh nghiệp này không nhìn dự án dưới góc độ hỗ trợ ngắn hạn, mà xem đây là bước chuẩn bị cho sự thay đổi dài hạn của thị trường lúa gạo toàn cầu.

Tập đoàn PAN và công ty mẹ Vinaseed đóng vai trò quan trọng trong định hướng chiến lược phát triển bền vững của Vinarice, cụ thể là không chỉ tập trung vào tăng trưởng sản lượng, mà còn hướng đến xây dựng chuỗi giá trị nông nghiệp bền vững, chất lượng cao, có khả năng cạnh tranh với thị trường quốc tế”, ông Nguyễn Văn Bé Hai - Quyền Tổng Giám đốc Vinarice chia sẻ.

Nếu doanh nghiệp là “đầu tàu” của cuộc chuyển đổi xanh, thì nông dân chính là những người trực tiếp cảm nhận rõ nhất hiệu quả của mô hình sản xuất giảm phát thải.

Bà Hồ Thị Thúy Hằng ở xã Mỹ Quí (tỉnh Đồng Tháp) cho biết, gia đình bà liên kết với Vinarice tham gia 1,5ha trong Dự án TRVC và đến nay đã trải qua 4 sản xuất.

Trước đây, bà có thói quen sạ dày. Nhưng khi tham gia dự án, doanh nghiệp hướng dẫn sạ thưa, áp dụng quy trình “1 phải 5 giảm”, giảm lượng giống, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và nước tưới.

Bà Hằng chia sẻ: “Lúc đầu khó làm quen, nhưng sau thấy hiệu quả nên tiếp tục làm. Chi phí sản xuất giảm từ khoảng 30 triệu đồng/ha xuống còn khoảng 25 triệu đồng/ha. Cuối vụ còn tận dụng rơm rạ để tăng thêm thu nhập”.

Không chỉ giảm chi phí, lúa của bà Hằng còn được doanh nghiệp thu mua cao hơn giá thị trường. Bình quân lợi nhuận đạt khoảng 17 - 20 triệu đồng/ha.

Theo bà Hằng, điều quan trọng nhất là làm ra hạt gạo sạch hơn, thân thiện môi trường hơn và có cơ hội tham gia vào các thị trường xuất khẩu chất lượng cao.

“Làm có lời thì bà con sẽ làm tiếp. Giờ không chỉ nghĩ tới năng suất mà còn ý thức làm sao để môi trường tốt hơn”, bà Hằng bộc bạch.

Tương tự, bà Nguyễn Thị Mới ở xã Mỹ Đông (tỉnh Đồng Tháp) cho biết, sau khi tham gia Dự án TRVC, gia đình bà học hỏi được nhiều tiến bộ kỹ thuật mới, đặc biệt là kỹ thuật tưới ướt khô xen kẽ giúp tiết kiệm nước, giảm phân bón và thuốc bảo vệ thực vật.

Theo bà Mới, phụ nữ tham gia dự án không chỉ nâng cao thu nhập mà còn được nâng cao vai trò trong gia đình và sản xuất.

Còn tại HTX Mỹ Đông III ở xã Mỹ Quí (tỉnh Đồng Tháp), sau 2 vụ đồng hành cùng Vinarice triển khai canh tác 267 ha lúa giảm phát thải trong Dự án TRVC, HTX mong muốn tiếp tục mở rộng thêm 200 ha trong thời gian tới.

Ông Nguyễn Thành Nghiệp – Chủ tịch HĐQT kiêm Giám đốc HTX Mỹ Đông III, đánh giá, hiệu quả của Dự án rất rõ ràng. Chi phí sản xuất của xã viên giảm khoảng 10 - 15%; lượng giống giảm khoảng 30%; lượng phân bón giảm khoảng 20%. Trong khi đó, năng suất vẫn ổn định, thậm chí nhỉnh hơn so với phương thức canh tác truyền thống.

Quan trọng hơn, nông dân có đầu ra ổn định, không còn lo bị thương lái ép giá trong những thời điểm thị trường biến động.

Trong bối cảnh thế giới hướng tới mục tiêu Net Zero, gạo giảm phát thải đang dần trở thành một phân khúc thị trường mới đầy tiềm năng. Việt Nam được kỳ vọng không chỉ là quốc gia xuất khẩu gạo hàng đầu, mà còn có thể trở thành quốc gia đi đầu về xuất khẩu gạo phát thải thấp.

Tuy nhiên, để tham gia “cuộc chơi” này, ngành lúa gạo cần những doanh nghiệp đủ năng lực tổ chức vùng nguyên liệu lớn, chuẩn hóa dữ liệu canh tác, đo đạc phát thải và kết nối thị trường quốc tế.

Theo bà Nguyễn Thị Trà My, PAN Group lựa chọn cách làm không phải bằng việc “đầu tư nhiều hơn”, mà tổ chức lại sản xuất hiệu quả hơn thông qua chuỗi giá trị khép kín.

Với tốc độ mở rộng Dự án TRVC mà Vinarice đang đẩy mạnh, mục tiêu đạt 100.000ha canh tác giảm phát thải vào năm 2027 được đánh giá hoàn toàn khả thi.

Theo CEO của Tập đoàn PAN, định hướng sắp tới của doanh nghiệp là tiếp tục hợp tác với các đối tác trong và ngoài nước để phát triển các chuỗi lúa gạo chất lượng cao, phát thải thấp và tiến tới phát triển tín chỉ carbon trong sản xuất lúa gạo.

Nếu làm tốt điều này, đây sẽ là nguồn giá trị mới không chỉ cho doanh nghiệp mà còn cho chính người nông dân.

PGS.TS Bùi Bá Bổng – Chủ tịch Hiệp hội Ngành hàng Lúa gạo Việt Nam (Vietrisa) đánh giá, điểm đặc biệt nhất của Dự án TRVC là tạo được động lực liên kết giữa doanh nghiệp, HTX và nông dân thông qua cơ chế thưởng dựa trên kết quả giảm phát thải được kiểm định minh bạch.

Như vậy, liên kết sản xuất chính là điểm mấu chốt tạo nên thành công của Dự án TRVC cũng như mở ra hướng phát triển cho Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp.

Theo ông, kết quả của Dự án TRVC cho thấy, mô hình hoàn toàn có khả năng mở rộng ở quy mô lớn, không chỉ vài chục hay vài trăm hecta, mà có thể tiến tới hàng trăm nghìn hecta nếu có cơ chế phù hợp để khuyến khích doanh nghiệp và nông dân cùng tham gia.

Hiện nay, Vietrisa đang thúc đẩy xây dựng nhãn hiệu “Gạo Việt xanh phát thải thấp”. Chỉ trong 2 vụ vừa qua, đã có hơn 70.000 tấn gạo được cấp nhãn hiệu này và dự kiến sẽ tăng lên khoảng 200.000 tấn trong năm 2026. Con số này tuy còn khiêm tốn so với sản lượng toàn ngành, nhưng đây là dấu hiệu khả quan, cho thấy tính đúng đắn trong định hướng phát triển gạo xanh phát thải thấp.

Theo ông Bổng, trên thị trường quốc tế, nhu cầu đối với gạo xanh, gạo thân thiện môi trường là rất lớn nhưng nguồn cung hiện còn rất hạn chế. Đây chính là cơ hội để Việt Nam tạo khác biệt.

PGS.TS Bùi Bá Bổng cho rằng, điều quan trọng nhất hiện nay là tiếp tục mở rộng liên kết giữa doanh nghiệp, HTX và nông dân. Đồng thời, đẩy mạnh tuyên truyền để người tiêu dùng hiểu rằng, khi lựa chọn gạo phát thải thấp cũng đồng nghĩa đang góp phần bảo vệ môi trường và ủng hộ nền nông nghiệp xanh.

Trong hành trình đó, vai trò của các doanh nghiệp “đầu tàu” như Vinarice ngày càng trở nên quan trọng. Chính những doanh nghiệp tiên phong, đủ năng lực tổ chức vùng nguyên liệu lớn, liên kết chặt chẽ với HTX và nông dân, chuẩn hóa dữ liệu sản xuất, đo đạc phát thải, truy xuất nguồn gốc và kết nối thị trường xuất khẩu. Từ đó, góp phần định hình lại giá trị hạt gạo Việt Nam.

Tương lai, ngành lúa gạo Việt Nam sẽ không chỉ giữ vững vị thế về sản lượng xuất khẩu, mà còn tạo dựng được một thương hiệu mới trên thị trường toàn cầu – thương hiệu của một quốc gia sản xuất gạo xanh, phát thải thấp và phát triển bền vững.