Cua xe tăng có tên khoa học là Cardisoma carnifex, thuộc họ cua cạn Geocarcinidae là loài cua cạn khổng lồ lớn nhất ở Việt Nam và cả bán đảo Đông Dương. Ở nước ta, loài cua được ghi nhận chỉ xuất hiện tại Vườn quốc gia Côn Đảo, sống tập trung ở khu vực rừng ngập mặn với những điều kiện môi trường vô cùng đặc thù.

Trên thế giới, cua xe tăng phân bố khá rộng tại vùng biển Ấn Độ - Thái Bình Dương và châu Phi, xuất hiện từ Đông Phi đến các đảo quốc như Seychelles, Maldives, Indonesia, Papua New Guinea, Fiji… Người dân Fiji thậm chí đã đưa hình ảnh của loài cua quý hiếm này lên tem bưu chính quốc gia như một biểu tượng sinh học đặc trưng.

Theo ông Lê Hồng Sơn, Trưởng phòng Bảo tồn và Nghiên cứu khoa học, Ban quản lý Vườn quốc gia Côn Đảo, cua xe tăng được bắt gặp nhiều nhất tại hòn Bảy Cạnh, bãi Dương và hòn Bà... Tuy nhiên, đến nay vẫn chưa có thống kê đầy đủ về số lượng cá thể trong tự nhiên.

Với đặc điểm sống ẩn dật, ban ngày lánh sâu trong hang và chỉ xuất hiện kiếm ăn vào khung giờ 18h đến 20h mỗi tối, cơ hội để người dân hay du khách bắt gặp chúng là không nhiều. Vì thế, loài cua này dần trở thành một bí ẩn sinh học, một “huyền thoại lặng lẽ” giữa rừng Côn Đảo.

Cua xe tăng có chiều dài mai lên tới hơn 10 cm, khối lượng trưởng thành khoảng 1 đến 1,3 kg. Chúng sở hữu đôi càng rất to, chắc khỏe - dị hình rõ rệt với một bên lớn và một bên nhỏ hơn - đủ sức xé nát lá cây, vỏ quả, thậm chí có thể đào hang sâu tới 2 mét, với đường kính hang từ 8 đến 12 cm. Mai cua thường có màu nâu sẫm, giúp ngụy trang tốt trong hệ sinh thái rừng ngập mặn.

Dù được đặt biệt danh là "xe tăng" bởi dáng bò nặng nề, cục mịch và đôi càng to như cơ giới, loài cua này lại có tính cách nhút nhát, chỉ cần có tiếng động nhẹ là lập tức rút vào hang hoặc lẩn vào các bụi rậm.

Thức ăn của chúng khá đa dạng: lá cây mục, trái rụng… nhưng chủ yếu là thuần chay. Điều này khiến cua xe tăng đóng vai trò sinh thái quan trọng trong việc phân hủy chất hữu cơ và cân bằng chuỗi thức ăn trong rừng ngập mặn.

Một đặc điểm sinh học khá đặc biệt của cua xe tăng là cách sinh sản: dù sống trên cạn, đến mùa sinh sản thường rơi vào tháng 11, 12 - cua cái sẽ mang trứng ra biển để thả. Ấu trùng cua phát triển trong nước biển trước khi quay lại đất liền và đào hang sinh sống. Đây là sự thích nghi rất linh hoạt giữa đời sống cạn và thủy sinh, cho thấy loài cua này tiến hóa rất cao để tồn tại trong điều kiện khắc nghiệt.

Hiện loài cua xe tăng chưa nằm trong Sách đỏ Việt Nam, nhưng đang được theo dõi và bảo vệ nghiêm ngặt do số lượng ít, môi trường sống nhạy cảm và ngày càng chịu nhiều tác động từ biến đổi khí hậu, du lịch tự phát và rác thải ven biển.

Vườn quốc gia Côn Đảo đã và đang nỗ lực kiểm soát hoạt động xâm lấn môi trường sống, đồng thời tuyên truyền du khách không xâm phạm khu vực cua sinh sống, đặc biệt vào mùa sinh sản.

Giữa những lớp rễ đan chằng chịt của rừng ngập mặn Côn Đảo, tiếng động khẽ vang lên như những bánh xích rít nhẹ - đó có thể là dấu hiệu một chú “xe tăng sống” đang lặng lẽ trồi lên từ lòng đất. Với vóc dáng kỳ lạ, màu mai ngụy trang tinh tế và tập tính sống ẩn dật, cua xe tăng thực sự là một biểu tượng sinh thái đáng ngưỡng mộ và là món quà kỳ lạ mà thiên nhiên đã ban tặng cho Côn Đảo.

Lê Bình