Trước thời điểm Tổng Bí thư Tô Lâm ký ban hành Nghị quyết số 80 - NQ/TW của Bộ Chính trị ngày 7/1/2026 về phát triển văn hóa Việt Nam, Hội đồng Nhân dân tỉnh Lào Cai cũng ban hành một nghị quyết khá đặc biệt với nhiều nội dung, mục tiêu tương đồng: Nghị quyết số 39 quy định chính sách hỗ trợ câu lạc bộ văn hóa - nghệ thuật - thể thao nòng cốt trên địa bàn các xã, phường giai đoạn 2026-2030, ký ngày 29/12/2025.
"Một bước ngoặt" - cụm từ mà ông Nguyễn Lâm Tới liên tục sử dụng trong cuộc trò chuyện với phóng viên xoay quanh Nghị quyết số 39. Như lời của Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Lào Cai thì sau hợp nhất, trên địa bàn tỉnh Lào Cai đang có hơn hơn 2.150 đội văn nghệ và hàng nghìn nhóm sinh hoạt văn hóa tự phát ở thôn, bản, tổ dân phố, cùng với gần 2.300 CLB thể dục thể thao cơ sở, hoạt động tự nguyện theo nhóm sở thích. Chỉ có điều phần lớn các mô hình này hoạt động thường dựa trên tinh thần tự nguyện, tự phát, thiếu đi hạt nhân nòng cốt định hướng và nguồn lực duy trì hoạt động lâu dài.
“Sự manh mún ấy xuất phát từ nhiều nguyên nhân như: thiếu kinh phí, thiếu cơ chế chính sách và đặc biệt là chưa phát huy được hết tiềm năng của những hạt nhân văn nghệ. Đặc biệt, khi mô hình chính quyền địa phương 2 cấp chính thức hoạt động, các Trung tâm Truyền thông - Văn hóa cấp huyện không còn đã dẫn đến một khoảng trống lớn trong việc tổ chức, kết nối các sự kiện văn hóa nghệ thuật, thể thao từ cơ sở. Ai sẽ là người đứng ra gánh vác việc tổ chức các lễ hội, hội thi, hay xa hơn là kiến tạo các sản phẩm du lịch văn hóa mang đậm tính bản địa là một bài toán lớn”, ông Tới kiến giải.
Bài toán này đòi hỏi một lời giải chiến lược, đồng bộ, quyết liệt và Nghị quyết 39 ra đời, mở ra không gian văn hóa - nghệ thuật - thể thao ở Lào Cai.
Khi chúng tôi đến sân vận động Mường Lai vẫn còn những vũng nước xâm xấp bởi hai trận mưa rào lớn vào tối hôm trước và sáng hôm đó. Thế nhưng khi cơn mưa vừa dứt, một vòng tròn người tụ lại trên sân để xem thi bắn nỏ, 1 trong 9 môn thi trong đại hội thể dục thể thao lần thứ nhất của xã. “Cạch”. “Phập”. Lẫy đã được nhả và tên đã được ghim vào bia. Những tiếng hô “zê zê” sau mỗi lượt bắn trúng vòng 8, vòng 9, vòng 10 âm vang khắp cả núi rừng, được các vách đá xung quanh trả lại tạo thành những âm thanh đầy náo nức.
Đó thực sự là những liều “doping” tự nhiên đối với các vận động viên sau chuỗi ngày tập luyện vất vả. Chị Đinh Thị Điệp, trưởng thôn Yên Thịnh kể cách đây 20 năm khi đang học cấp ba mình có tham gia giải bắn nỏ của trường ở xã Cảm Nhân cũ.
Kể từ khi theo chồng về Mường Lai, nay chị mới có cơ hội trở lại môn thi này nên không giấu nổi sự hào hứng trên mặt cũng như trong giọng nói: “Sáng nay, đoàn thi bắn nỏ thôn Yên Thịnh góp mặt một nữ và một nam. Kết quả, em trúng một vòng 10, một vòng 8, một vòng 7, một vòng 6 và một vòng 5. Khi đời sống kinh tế đã dần ổn định, người dân không chỉ muốn đủ ăn, đủ mặc mà còn có nhu cầu sinh hoạt văn hóa, đặc biệt là gìn giữ và phát huy các giá trị truyền thống.
Bà con mong chính quyền tổ chức nhiều phong trào thể dục, thể thao để có sân chơi, giao lưu và thi đấu với nhau. Lực lượng nòng cốt về văn hóa hiện nay chủ yếu là các cháu thiếu niên, người trung và cao tuổi, còn thanh niên đa số đi làm ăn xa. Hiện thôn có hai đội văn nghệ, một của phụ nữ và một của liên thế hệ; thể dục thể thao thì có bóng chuyền da, bóng chuyền hơi và một số môn khác thu hút khoảng 80% người dân tham gia”.
Chúng tôi thấy Hoàng Thị Diễn, cụm trưởng cụm số 3 cứ đầu trần, chân đất chạy khắp sân hết cổ vũ cho đội cờ tướng lại cổ vũ cho đội bắn nỏ. Chị giải thích, xã Mường Lai rộng nên được chia ra thành 6 cụm để dễ quản lý, cụm số 3 của mình gồm có 7 thôn: “Để tổ chức được đại hội thể dục thể thao của xã trước hết bọn em phải vận động mọi người trong các thôn tham gia đầy đủ các nội dung gồm bóng đá nam nữ, bóng chuyền nam nữ, điền kinh, đẩy gậy, kéo co, bắn nỏ... Còn về việc tìm vận động viên và huấn luyện viên thì trong quá trình triển khai em thông báo xuống cả 7 thôn trong cụm, nhờ các trưởng thôn đăng lên zalo, facebook để tuyển chọn.
Ai yêu thích môn thể thao nào thì đăng ký, sau đó em sẽ trực tiếp lựa chọn những vận động viên nào có khả năng đạt điểm cao để đưa vào thi đấu. Thôn cũng vận động được hơn 26 triệu đồng để tài trợ cho các đội. Trong lúc tập luyện thì em mua nước cho họ uống, mua kem cho họ ăn, còn ai thi đấu đoạt giải thì em thưởng nóng bằng tiền mặt”...
Đại hội thể dục thể thao Mường Lai lần thứ nhất với 9 môn thể thao và gần 600 vận động viên tham dự là một màn ra mắt tuyệt vời của CLB văn hóa - nghệ thuật - thể thao nòng cốt xã. Trở lại dấu mốc ngày 29/12/2025 khi HĐND tỉnh Lào Cai ban hành Nghị quyết 39 trong bối cảnh sắp xếp tổ chức bộ máy theo mô hình chính quyền địa phương hai cấp, đây được xem là biện pháp bảo đảm đời sống tinh thần của người dân không bị gián đoạn và có thể phát triển vững bền trong tương lai.
Nếu như trước đây, thách thức lớn nhất của Lào Cai là đội cán bộ văn hóa mỏng, lại ở tận tỉnh, tận huyện thì việc tổ chức các CLB văn hóa - nghệ thuật - thể thao nòng cốt xã, phường là cách “kéo” văn hóa về gần với dân, đáp ứng cho nhu cầu thưởng thức mỗi lúc một cao của họ. Đồng thời đây cũng là cách mà tỉnh cụ thể hóa việc thực hiện Nghị quyết 80 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam, bảo đảm đầy đủ quyền thụ hưởng và quyền sáng tạo văn hóa của người dân; xây dựng bộ máy quản trị văn hóa theo tinh gọn và hiệu quả.
Ngay sau khi tỉnh Lào Cai ban hành Nghị quyết 39, UBND xã Mường Lai đã tuyên truyền đến các thôn thành lập ban vận động, tìm các cá nhân nòng cốt về văn hóa, nghệ thuật, thể thao. Ngày 8/4/2026 UBND tỉnh vừa hướng dẫn trình tự thủ tục hỗ trợ thì ngày 10/4/2026 UBND xã thành lập CLB văn hóa - nghệ thuật - thể thao nòng cốt và ra mắt vào ngày 20/4/2026 với 63 thành viên, gồm nhiều lứa tuổi từ trẻ con đến người già trong đó có 2 nghệ nhân. Có đầy đủ các lứa tuổi như vậy cũng tiện cho việc vừa hoạt động vừa truyền dạy cho các lớp kế cận.
Chị Hoàng Thị Thủy, Phó Chủ tịch UBND xã Mường Lai, là người được giao nhiệm vụ thành lập CLB. Sau khi hoàn thành chị sẽ vào trang mạng của xã Mường Lai, phần quản trị để tích vào ô xanh. Với hệ thống quản lý dành cho cán bộ, công chức đầu tháng mỗi người phải chủ động xây dựng kế hoạch công việc của mình, tự đăng ký nhiệm vụ một cách cụ thể chứ không được ghi chung chung. Cuối tuần, từng người phải tự tổng hợp lại xem mình đã làm được những việc gì, còn việc gì chưa làm được.
Khi một nhiệm vụ được hoàn thành và kết thúc thì hệ thống sẽ hiển thị màu xanh. Nếu màu cam là sắp đến hạn, màu đỏ là đã quá hạn, màu đen là còn thời gian. Hoàn thành đầy đủ, không có sai sót sẽ đạt điểm tối đa. Mỗi sáng hệ thống sẽ gửi thông báo bằng tin nhắn tự động về cho lãnh đạo, báo những nhiệm vụ đến hạn hoặc sắp hết hạn. Nhờ vậy việc đánh giá cán bộ rất thuận lợi, không cần phải đến cuối tháng hay cuối quý mới tổng hợp.
Điều đặc biệt là hệ thống này do chính Bí thư Đảng ủy xã Mường Lai, anh Hoàng Viễn, lập ra. Anh cũng là đại biểu Hội đồng Nhân dân tỉnh Lào Cai nhiệm kỳ 2021-2026, là một trong những người tham gia ý kiến và biểu quyết thông qua Nghị quyết 39. Khi chúng tôi đến anh đang dự cuộc họp ở xã dự kiến tới hơn 1 giờ trưa mới kết thúc nên phải tranh thủ thời gian giải lao để trò chuyện:
“Nòng cốt ở đây là phải làm vai trò dẫn dắt, làm hạt nhân để phát triển phong trào”, Bí thư Viễn vào chuyện ngay sau khi rời cuộc họp. Anh chia sẻ, bản thân là đại biểu Hội đồng Nhân dân tỉnh nên được tiếp cận sớm với chủ trương và suy nghĩ, hình thành ý tưởng là sẽ triển khai như thế nào ở địa phương. Chính vì có sự chủ động từ sớm như vậy nên việc triển khai được thực hiện nhanh.
“Đến thời điểm hiện tại chưa thấy đơn vị nào làm sớm như vậy và có thể đây là một trong những xã đầu tiên thực hiện. Khi triển khai CLB không chỉ có văn hóa mà còn phải có nghệ thuật, rồi thêm cả thể thao nữa. Về thể thao, phải nói thêm là xã Mường Lai bây giờ, đặc biệt trước đây là các xã cũ An Phú, Minh Tiến phong trào rất mạnh, nhất là bóng chuyền da và bóng đá nữ. Còn về nghệ thuật, ở đây có đội hát khắp cọi vẫn đang giữ gìn tốt bản sắc văn hóa của người Tày”, Bí thư xã Mường Lai hồ hởi.
Cũng theo anh Viễn dù chưa có homestay nào nhưng năm ngoái xã đã có doanh thu từ hoạt động du lịch đạt hơn 9,7 tỷ đồng. Anh phân tích, văn hóa gắn rất gần với du lịch, là một yếu tố quan trọng để thu hút khách. Nếu chỉ đến dịp có sự kiện mới tổ chức, thuê về biểu diễn thì xong rồi lại thôi, không có sức sống. Văn hóa không phải là cái gì đó để trong tủ kính mà phải xuất phát từ nhu cầu của người dân và xa hơn nữa là phải gắn với phát triển kinh tế.
Nghị quyết Đại hội Đảng bộ xã đã xác định rõ phát triển thương mại, dịch vụ gắn với việc phát huy bản sắc văn hóa của đồng bào, đồng thời kết hợp với phát triển du lịch. Hiện nay xã cũng đang triển khai các kế hoạch để thực hiện nội dung này. Cụ thể ra thì có các mục tiêu rõ ràng như năm nay thành lập CLB văn hóa - nghệ thuật - thể thao nòng cốt, sau đó tiếp tục thành lập thêm các CLB khác.
Có lợi thế cảnh quan là hồ Thác Bà, lại có lợi thế về văn hóa như người Tày vẫn còn giữ được nhiều nhà sàn truyền thống, vẫn hát khắp cọi nên Mường Lai đang đặt mục tiêu phát triển các mô hình homestay. Hiện tỉnh cũng đã có quy hoạch về cơ sở hạ tầng, dự kiến sẽ làm hai bến cảng ở xã để phục vụ cả cho mục đích du lịch lẫn giao thông.
“Chỉ cần có tiếng nhạc là chân tay các bà đã muốn múa, muốn nhảy, muốn được tham gia biểu diễn ngay rồi nên khi chúng tôi vận động là họ đi luôn. Tình yêu văn hóa như đã ăn vào máu của họ và chính họ lại truyền cho con, cho cháu. Như hôm ra mắt câu lạc bộ văn hóa - nghệ thuật - thể thao nòng cốt xã Mường Lai các bà cũng dẫn theo con cháu đi cùng, giờ nhiều cháu đã biết múa, biết hát khắp cọi, biết thổi sáo. Thường trong một đội mọi người đi cùng nhau, cả người lớn lẫn trẻ con dần thành một nếp, vừa tham gia biểu diễn vừa truyền dạy lại cho thế hệ sau”.
Những lời mô tả của anh Hoàng Viễn, Bí thư Đảng ủy xã Mường Lai, tỉnh Lào Cai đã khiến cho chúng tôi không khỏi tò mò về đội khắp cọi của địa phương này nên đã đến xem một buổi tập luyện của họ. Nhà văn hóa thôn 5 là ngôi nhà sàn lớn nằm giữa cánh đồng lúa xanh rì, xa xa là những triền đồi đầy cọ xòe tán.
Bên hiên nhà, đội văn nghệ khắp cọi của xã Mường Lai gồm các bà và các cháu xúng xính trong bộ trang phục Tày với xà tích bạc đeo ngang hông đang tập múa, tập hát. Tiếng lục lạc réo rắt như những bước chân ngựa dập dồn khua vang trong thung lũng: “Cưỡi ngựa lên rừng già hương quế. Giục ngựa lên rừng tre hương thơm. Đến rừng hoa giữa Mường rực rỡ. Hoa nở trước hoa rầm hoa rạ…”.
Chứng kiến màn biểu diễn ấy, nghệ nhân ưu tú Hoàng Quang Nhạn hởi lòng, hởi dạ bởi sự tiếp nối tre già, măng mọc của khắp cọi quê mình: “Tôi năm nay đã 79 tuổi, rất vui khi thấy thế hệ trẻ người Tày cũng đã có chuyển biến, bắt đầu quan tâm và thích lại hát khắp cọi. Tính đến nay tôi đã dạy được khoảng 7 lớp hát khắp cọi với hơn 300 người. Sau này thì bà Nông Thị Kiệm, một học trò của tôi trước đây lại tiếp tục đứng ra dạy thay”.
Khắp cọi đã có từ rất lâu đời trong đời sống của người Tày nhưng chỉ theo hình thức truyền miệng. Chính vì vậy, từ năm 1964 ông Nhạn đã nghĩ phải ghi chép lại thành sách để lưu giữ nó cho muôn đời sau và hiện đã sưu tầm được hơn 300 bài, có bài ngắn chỉ vài câu, có bài dài một hai trang giấy.
Thời kháng chiến chống Mỹ người Tày quê ông vào chiến trường bom đạn chẳng biết sống chết thế nào mà vẫn mang theo những làn điệu khắp cọi. Nhưng đến thời hiện đại, nhiều loại hình văn hóa mới xuất hiện thì khắp cọi dần bị mai một đi. Năm 1997, khi đang là cán bộ văn hóa xã ông đã bắt đầu phổ biến khắp cọi lại cho bà con. Thời đó cái bụng của người dân còn đói nên cái đầu chẳng nghĩ nhiều đến chuyện hát hò. Bởi thế, ông không dạy theo kiểu lớp học bài bản như bây giờ mà chủ yếu là gợi ý cho các nghệ nhân lớn tuổi hát với nhau, nhất là trong các dịp sinh hoạt gia đình hay tiệc tùng tổ chức thi đối đáp. Qua những buổi như vậy, lớp trẻ nghe khắp cọi thấy hay, thấy thích và tự tham gia học.
Sau đó ông mạnh dạn đề nghị Phòng Văn hóa huyện Lục Yên hỗ trợ mở lớp miễn phí và dạy một mạch đến tận năm 2025. Khi thấy mình tuổi cao, sức yếu ông mới đề xuất rằng đã có nhiều nghệ nhân rồi thì để họ trực tiếp truyền dạy cho thế hệ sau. Chính những người như vậy đã góp phần thúc đẩy phong trào khắp cọi.
Nội dung của loại hình dân ca này rất phong phú, chủ yếu gắn với cuộc sống và lao động. Ví dụ như có những bài nói về đi phát nương: “Hôm nay rủ nhau đi phát nương. Phát được một mảnh nương rộng, sau này trồng lúa, trồng khoai để làm ăn, có cái sinh sống. Rồi đến dịp lễ hội thì có cái để mời nhau, thiết đãi nhau”. Ví dụ có những bài nói về mời khách ăn cơm phải theo thứ tự trên dưới, ăn uống phải lịch sự, nhiệt tình: “Miếng nào nên gắp là gắp. Đừng chép miệng người cười. Miếng nào ăn nên ăn. Không ăn thì anh đặt xuống mâm trả em”…
Bà Nông Thị Kiệm, Lục Thị Thủy là hai học trò ưu tú của ông Hoàng Quang Nhạn vừa được phong nghệ nhân vào năm 2024. Gặp chúng tôi sau buổi tập luyện, bà Kiệm kể: “CLB hát dân ca Tày Mường Lai được thành lập năm 2022, hiện do tôi là chủ nhiệm, lúc đầu chỉ có 32 người đến nay đã tăng lên 58 người. Thời điểm mới thành lập thì CLB chưa có hỗ trợ gì của Nhà nước mà chỉ là những người cùng sở thích cùng tập luyện, biểu diễn với nhau. Hiện CLB đã mở được hai lớp dạy khắp cọi, một cho người lớn và một cho trẻ em”.
Nguyễn Thị Phương Thảo, 12 tuổi, chính là một học viên của lớp trẻ em ấy. Trước cánh đồng làng, cháu cất cao tiếng hát như một con chim sơn ca giữa đất trời bao la. Tiếng hát ca ngợi quê hương, ca ngợi tình người: “Bà Kiệm không dạy chính khóa mà chỉ dạy khắp cọi riêng vào dịp hè. Lớp học có khoảng 40 bạn tham gia. Cháu bắt đầu học khắp cọi từ đầu năm lớp 5 bởi sở thích và cũng được gia đình động viên. Cứ đến thứ Sáu, thứ Bảy và Chủ nhật thì bọn cháu đi học các bài hát, điệu múa của dân tộc Tày”.
Mới đây, trường Tiểu học và Trung học cơ sở xã Mường Lai đã thành lập CLB then - khắp cọi. Hoạt động của CLB góp phần biến trường học thành một không gian bảo tồn văn hóa sống động chứ không chỉ đóng khung trong sách vở.
Anh Hoàng Viễn thông tin thêm: Tính đến nay, xã Mường Lai có khoảng 11.765 người luyện tập thể dục thể thao thường xuyên, đạt tỷ lệ 46% dân số; 1.138 gia đình thể thao, 10 CLB thể thao. Toàn xã hiện có 4 sân vận động, 1 sân bóng đá mi ni, 50 sân bóng chuyền, 3 sân cầu lông.
Trở lại với câu chuyện của Nghị quyết 39, theo ông Nguyễn Lâm Tới, điều làm nên sự khác biệt và mang đậm tính nhân văn của Nghị quyết này chính là sự hỗ trợ nguồn lực để các CLB phát triển bền vững. Mỗi CLB thành lập sẽ được cấp 150 triệu đồng để mua sắm hệ thống âm thanh, ánh sáng, trang phục, dụng cụ, đồng thời hỗ trợ kinh phí duy trì hoạt động 30 triệu đồng/năm.
Ngay sau Nghị quyết 39 ban hành, UBND tỉnh Lào Cai cũng ra Quyết định số 21 có hiệu lực từ ngày 20/4 vừa rồi, hướng dẫn chi tiết trình tự, thủ tục để các địa phương khẩn trương hiện thực hóa chính sách. Với quy mô tối thiểu 20 thành viên cho một CLB tích hợp cả 3 loại hình (văn hóa, nghệ thuật, thể thao), những mô hình nòng cốt này được kỳ vọng sẽ thay thế vai trò của các Trung tâm Văn hóa cấp huyện trước đây, trở thành trụ cột vững chắc cho phong trào cơ sở.
Một điểm sáng tạo độc đáo của Nghị quyết 39 là sự tích hợp mảng thể thao vào chung một mô hình CLB thay vì chỉ tập trung vào văn hóa, văn nghệ thuần túy như một số tỉnh thành khác.
“Điều này xuất phát từ một thế mạnh đặc thù: tỷ lệ người dân tham gia luyện tập thể dục thể thao của Lào Cai hiện đang nằm trong top đầu cả nước”, Phó Giám đốc Sở Văn hóa - Thể thao và Du lich Lào Cai đúc kết.
