Bánh chưng Lỗ Khê – Giữ lửa Tết từ giọt nước trời cho

Những ngày giáp Tết Nguyên đán, Hà Nội khoác lên mình sắc xuân rộn ràng. Trên những con phố đông đúc, dòng người vẫn hối hả ngược xuôi cho những công việc cuối năm. Thế nhưng, chỉ cần đi qua một cây cầu bắc qua sông Hồng, nhịp sống bỗng chậm lại. Ở phía bên kia, nơi những làng quê còn gìn giữ tinh hoa văn hóa truyền thống, không khí Tết đã lan tỏa theo một cách rất riêng.

Tại làng nghề bánh chưng Lỗ Khê, xã Thư Lâm, mới 7 giờ sáng, mẻ bánh đầu tiên trong ngày đã ra lò. Hơi nóng nghi ngút quyện cùng hương thơm của lá dong, của gạo nếp cái hoa vàng – mùi hương rất đỗi quen thuộc, gợi nhắc Tết cổ truyền của người Việt.

Lỗ Khê không chỉ nổi tiếng với những làn điệu ca trù cổ, mà còn được biết đến là cái nôi của nghề làm bánh chưng truyền thống. Nghề có từ bao giờ, ngay cả các bậc cao niên trong làng cũng không còn nhớ rõ. Chỉ biết rằng, khi họ lớn lên, trong mỗi căn bếp đã đỏ lửa nồi bánh chưng. Qua bao thế hệ, người trước truyền nghề cho người sau, để chiếc bánh chưng không chỉ là món ăn ngày Tết, mà trở thành bản sắc, thành niềm tự hào của người dân nơi đây.

Bánh chưng Lỗ Khê trước kia vốn chỉ được gói vào dịp Tết Nguyên đán. Nhưng cùng với nhịp sống hiện đại, nhu cầu của thị trường ngày càng mở rộng. Bánh chưng làng nghề nay có mặt trong nhiều lễ hội, sự kiện văn hóa, những mâm cỗ sum họp.

Từ nghề phụ ngày Tết, làm bánh chưng dần trở thành sinh kế chính của nhiều hộ dân. Hiện nay, khoảng 30 hộ duy trì sản xuất thường xuyên, riêng dịp Tết có tới hơn 100 hộ cùng đỏ lửa. Ngày thường mỗi xưởng chỉ làm vài trăm chiếc, nhưng khi Tết đến, con số có thể lên tới hàng nghìn chiếc mỗi ngày.

Người làng Lỗ Khê có cách gói bánh chưng rất đặc biệt, đặc biệt ngay từ khâu lựa chọn nguyên liệu chế biến cho đến cách trình bày. Bánh chưng Lỗ Khê vốn chủ yếu là loại bánh dài (bánh hình ống), người làng Lỗ Khê cũng gói bánh chưng vuông, nhưng rất ít, chủ yếu là để thắp hương cúng lễ tổ tiên và theo yêu cầu của khách hàng. Khi gói, lá dong phải là loại lá to, xanh mướt và được rửa sạch và để thật ráo khi gói, gạo sẽ bám vào lá và không có cảm giác nhớp nháp. Đặc biệt, gạo nếp dùng để gói bánh phải là gạo nếp cái hoa vàng được trồng ngay tại vùng Lỗ Khê. Đậu xanh cũng phải là loại đậu còn nguyên vỏ, sau đó đem ngâm rồi đãi, tuyệt đối không dùng loại đậu tách vỏ, làm sẵn, bởi như thế khi nấu, bánh sẽ mất thơm.

Trước khi gói bánh, gạo sẽ được ngâm trước khoảng 1-2 giờ bằng nguồn nước giếng của làng, sau đó vớt gạo để ráo nước rồi xóc 1 ít muối cho bánh đậm đà. Đậu xanh sẽ ngâm khoảng 2 giờ cho bong hết vỏ rồi đãi sạch, thịt nhân bánh phải là loại thịt ba chỉ (nửa mỡ, nửa nạc). Bánh sau khi gói được luộc liên tục từ 6 đến 8 giờ. Trong suốt thời gian ấy, người thợ luôn canh lửa, canh nước, tỉ mẩn từng công đoạn. Khi bánh chín, lại tiếp tục nhúng nước, ép bánh để giữ được độ dẻo rền, công đoạn rất ít làng nghề bánh chưng khác thực hiện và là bí quyết được gìn giữ qua nhiều thế hệ ở Lỗ Khê.

Xuất phát từ mong muốn bảo tồn nghề truyền thống và tạo đầu ra ổn định cho sản phẩm, anh Nguyễn Văn Long đã đứng ra thành lập Hợp tác xã Nông nghiệp xã Liên Hà. Là người sinh ra và lớn lên trong làng, anh hiểu rõ từng công đoạn làm bánh, hiểu cả giá trị văn hóa nằm sau mỗi chiếc bánh chưng.

Theo anh Long, điều làm nên thương hiệu bánh chưng xanh Lỗ Khê chính là nguồn nước đặc biệt của làng – yếu tố không thể sao chép, cũng không thể thay thế. Chính nguồn nước ấy đã tạo nên sắc xanh đặc trưng cho bánh chưng Lỗ Khê – thứ màu xanh tự nhiên, dịu mắt, không nơi nào có được. Bởi vậy, trong định hướng phát triển thời gian tới, Hợp tác xã vẫn tập trung gìn giữ giá trị cốt lõi của nghề truyền thống, để bánh chưng Lỗ Khê đi xa nhưng không mất gốc.

Băng anh Nguyễn Văn Long

Giữa hàng trăm hộ làm bánh trong làng, gia đình bà Phạm Thị Lành là hộ có quy mô sản xuất lớn nhất và cũng là hộ duy nhất có sản phẩm bánh chưng đạt chứng nhận OCOP.

Gắn bó với nghề từ thuở ấu thơ, bà Lành lớn lên bên nồi bánh nghi ngút khói của mẹ. Tình yêu nghề cứ thế ngấm vào bà theo năm tháng. Năm 2020, bánh chưng vuông và bánh chưng dài mang thương hiệu “Bánh chưng Bà Lành” được công nhận OCOP 3 sao – một dấu mốc đáng tự hào không chỉ với gia đình bà, mà còn với cả làng nghề.

Ở tuổi ngoài 70, bà Lành vẫn ngày ngày tỉ mẩn bên từng chiếc bánh. Với bà, được tiếp tục gói bánh không chỉ là công việc, mà là cách giữ lửa truyền thống. Niềm vui của bà còn đến từ việc xưởng bánh trở thành điểm trải nghiệm cho học sinh, để các em được tự tay gói bánh, hiểu hơn về giá trị văn hóa dân tộc.

Băng bà Lành

‘tự hào có thương hiệu, kể chuyện các cháu đến thực tế’

Tiếng lành đồn xa, bánh chưng bà Lành ngày càng được nhiều khách hàng trong và ngoài thành phố tìm mua. Công việc vì thế cũng bận rộn quanh năm.

Làm dâu trong gia đình hơn 20 năm, chị Nguyễn Thị Tuyết – con dâu bà Lành – gắn bó với nghề như một phần cuộc sống. Mỗi sáng sớm, chị cùng mọi người đưa mẻ bánh nấu từ đêm ra khỏi bếp. Chiều về, khi bánh đã nguội, chị lại tỉ mỉ hút chân không, chuẩn bị gửi hàng cho khách.

Xưởng bánh hiện tạo việc làm thường xuyên cho khoảng 5 lao động địa phương, cao điểm dịp Tết có thể lên tới 15 người. Những đôi tay quen việc thoăn thoắt buộc lạt, ép bánh. Mỗi chiếc bánh ra lò đều đặn, vuông vắn, thơm mùi lá dong. Với chị Tuyết, được tiếp nối nghề gia đình là niềm tự hào. Không chỉ giữ truyền thống, xưởng bánh còn giúp bà con quanh làng có thêm thu nhập, để hương vị Tết được lan tỏa từ căn bếp nhỏ nơi làng quê ven sông Hồng.

Băng chị Tuyết

Chiều dần buông, khi mặt trời ngả bóng, những nồi bánh ở Lỗ Khê vẫn đỏ lửa. Tiếng cười nói xen lẫn mùi thơm của bánh chín, của Tết đang về rất gần. Qua từng lớp lá dong, từng hạt nếp trắng ngần, bánh chưng Lỗ Khê không chỉ gói trọn hương vị quê hương, mà còn gói ghém ký ức, truyền thống và khát vọng gìn giữ văn hóa Việt. Giữ bánh chưng hôm nay, không chỉ là giữ bếp lửa mỗi gia đình, mà còn là giữ hồn Tết, hồn dân tộc cho các thế hệ mai sau.