Tại Hội nghị giao ban Xúc tiến thương mại với hệ thống thương vụ Việt Nam ở nước ngoài, quý 1 năm 2026, do Bộ Công Thương tổ chức ngày 12/3, những khó khăn về vận tải biển được đại diện nhiều thương vụ và hiệp hội nhắc tới.
Theo Thương vụ Việt Nam tại Ý, các xung đột kéo dài tại khu vực Trung Đông và tình hình an ninh hàng hải tại Biển Đỏ đã tác động trực tiếp đến hoạt động vận tải thương mại quốc tế trên tuyến châu Á – châu Âu.
Chi phí vận tải biển đã tăng nhiều do xung đột Trung Đông. Ảnh: Sơn Trang.
Trong nhiều thời điểm, các hãng tàu buộc phải điều chỉnh tuyến vận chuyển, tránh đi qua khu vực Biển Đỏ và kênh đào Suez để đảm bảo an toàn. Việc chuyển hướng qua mũi Hảo Vọng làm kéo dài hành trình vận tải thêm khoảng 15–20 ngày so với tuyến truyền thống.
Sự thay đổi này kéo theo chi phí vận tải biển tăng mạnh, trong nhiều trường hợp tăng từ 30–40% so với trước đây, đồng thời làm gia tăng chi phí bảo hiểm, chi phí tồn kho và áp lực vốn lưu động đối với doanh nghiệp xuất khẩu.
Đối với hàng hóa Việt Nam, đặc biệt là các mặt hàng có giá trị thấp hoặc biên lợi nhuận mỏng, chi phí logistics tăng cao có thể làm suy giảm đáng kể lợi thế cạnh tranh về giá.
Ông Đỗ Ngọc Hưng, Trưởng Thương vụ Việt Nam tại Hoa Kỳ cho rằng, trong bối cảnh xung đột Trung Đông tiếp tục diễn biến phức tạp, nguy cơ gián đoạn các tuyến vận tải chiến lược, đặc biệt là các tuyến hàng hải liên quan đến dầu khí và thương mại quốc tế là vấn đề cần được theo dõi sát.
Theo ông Hưng, tác động đối với hoạt động thương mại và xúc tiến thương mại đã bắt đầu thể hiện rõ. Chi phí logistics quốc tế có xu hướng tăng, thời gian giao hàng có thể kéo dài do tàu phải chuyển hướng hoặc tắc nghẽn chuỗi cung ứng. Giá nhiên liệu và cước vận tải leo thang cũng làm tăng chi phí đầu vào, thu hẹp biên lợi nhuận và ảnh hưởng đến sức cạnh tranh của hàng xuất khẩu.
Bên cạnh đó, bất ổn năng lượng có thể làm gia tăng áp lực lạm phát tại Hoa Kỳ, từ đó ảnh hưởng đến sức mua, hành vi tiêu dùng và chính sách điều hành kinh tế của nước này. Trong bối cảnh bất định, các doanh nghiệp nhập khẩu Hoa Kỳ thường có xu hướng thận trọng hơn trong đặt hàng, ưu tiên nhà cung cấp có khả năng giao hàng ổn định, minh bạch hơn và linh hoạt hơn về điều kiện thương mại. Điều này đồng nghĩa với việc doanh nghiệp Việt Nam muốn giữ đơn hàng và mở rộng thị phần không chỉ cần cạnh tranh về giá, mà còn phải chứng minh được độ ổn định trong giao hàng, độ tin cậy trong thực hiện hợp đồng và khả năng ứng phó với rủi ro logistics quốc tế.
Ở góc độ logistics, ông Ngô Khắc Lễ, Phó Tổng thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp dịch vụ logistics Việt Nam nêu rõ, căng thẳng tại Trung Đông đang tạo ra ba nhóm rủi ro lớn đối với doanh nghiệp Việt Nam: Năng lượng – logistics – tỷ giá.
Thứ nhất, nguy cơ gián đoạn các tuyến vận tải chiến lược có thể khiến giá dầu và nhiên liệu tăng, kéo theo chi phí vận tải leo thang.
Thứ hai, các hãng tàu có thể tái định tuyến, áp dụng phụ phí hoặc kéo dài thời gian vận chuyển, làm gia tăng chi phí logistics và ảnh hưởng đến kế hoạch giao hàng của doanh nghiệp.
Thứ ba, trong bối cảnh địa chính trị bất ổn, đồng USD thường có xu hướng mạnh lên, khiến các doanh nghiệp nhập khẩu đối mặt thêm với rủi ro tỷ giá khi phần lớn cước vận tải, nhiên liệu và bảo hiểm quốc tế được thanh toán bằng USD.
Trong bối cảnh đó, ông Lễ lưu ý, doanh nghiệp xuất nhập khẩu và logistics Việt Nam cần theo dõi sát diễn biến thị trường, dự phòng chi phí và chủ động quản trị rủi ro trong các hợp đồng vận tải và thương mại.
Đặc biệt, doanh nghiệp cần lưu ý khả năng hãng tàu chấm dứt hành trình. Đây là điều khoản thường xuất hiện trong vận đơn của các hãng tàu lớn, cho phép hãng tàu dừng hành trình và dỡ hàng tại một cảng ngoài kế hoạch trong trường hợp chiến tranh, nguy hiểm hoặc các tình huống bất khả kháng.
Trong nhiều tranh chấp quốc tế, tòa án và trọng tài thường công nhận quyền này của hãng tàu, với điều kiện hãng tàu phải chứng minh rằng việc tiếp tục hành trình là không an toàn hoặc không khả thi, đồng thời đã hành động một cách hợp lý trong hoàn cảnh đó. Tuy vậy, quyền này không thể bị lạm dụng. Nếu việc dỡ hàng là không hợp lý hoặc không cần thiết, chủ hàng vẫn có quyền yêu cầu bồi thường.
Trên thực tế, việc chấm dứt hành trình không chỉ là vấn đề của một lô hàng đơn lẻ mà có thể tạo ra hiệu ứng domino trong mạng lưới vận tải toàn cầu, dẫn đến ùn tắc cảng, thiếu tàu, thiếu vỏ container và làm chậm lịch trình trên nhiều tuyến thương mại.
Ông Đỗ Ngọc Hưng nhấn mạnh, từ góc độ xúc tiến thương mại, yếu tố xăng dầu, vận tải và xung đột Trung Đông cần được coi là một biến số mới trong xây dựng kế hoạch thị trường. Theo đó, các chương trình xúc tiến, kết nối giao thương, báo giá, đàm phán hợp đồng và phương án giao hàng đều cần tính đến khả năng biến động cước phí, thời gian vận chuyển và rủi ro gián đoạn chuỗi cung ứng.
