Vườn táo được dựng từ nỗi sợ bình phun thuốc trừ sâu

Giữ cỏ, căng lưới để làm táo sạch quanh năm

Trời đông ở thôn Chỉ Trụ dịu và trong. Không khí mát lành được giữ lại dưới lớp màng lưới căng đều trên những cột trụ thẳng tắp. Ánh nắng nhạt rơi xuống, tán xạ qua từng ô lưới, không gắt mà đủ ấm. Dưới chân, cỏ mọc lún phún, không bị dọn sạch, đủ để giữ ẩm và dinh dưỡng cho đất. Những hàng táo xếp thành ô, thửa gọn gàng, khoảng cách đều tăm tắp.

Chỉ nhìn thoáng cũng có thể nhận ra, khu vườn không được chăm sóc theo thói quen canh tác cũ.

Chủ nhân vườn táo là anh Trần Đình Hạnh, ngoài 50 tuổi. Anh đứng giữa vườn, dáng người đậm, nước da sạm nắng nhưng khỏe, bước đi nhanh và dứt khoát. Tay vừa bẻ một quả táo chín, anh vừa cười, mời khách ăn ngay tại chỗ. Với anh, việc mời táo từ hơn một năm nay không còn là phép xã giao, mà giống như một cách tự kiểm chứng sản phẩm. Ở đó, mỗi nụ cười hay lời tấm tắc của người đối diện là “chứng nhận” cao nhất cho chất lượng táo trong vườn.

Ít người biết, trước khi gắn bó với nông nghiệp, anh Hạnh từng học và làm nghề cơ khí. Công việc tương đối ổn, thu nhập không tệ. Nhưng mong muốn trở về quê, làm nông nghiệp theo cách của riêng mình, luôn thường trực. Trở về xã Lý Nhân (tỉnh Ninh Bình), bắt đầu từ những luống rau, vườn hoa nhỏ, anh Hạnh càng thấm thía một điều: Làm nông sạch không chỉ là giảm thuốc hay bón phân hữu cơ, mà là cả một chuỗi lựa chọn liên quan đến đất, nước, giống, thời vụ và cả sức chịu đựng của người trồng.

Khoảng 8 năm trước, anh bắt đầu thử nghiệm với cây táo. Không phải vì nó “hot”, mà bởi anh nhận thấy đây là sản phẩm có thể đi theo hướng hàng hóa, nếu kiểm soát được rủi ro sâu bệnh. Từ những thửa đất nhỏ lẻ ban đầu, anh thuê lại đất của nhiều hộ xung quanh, dồn điền đổi thửa, mở rộng diện tích lên vài hecta. Hai điều anh luôn giữ trong đầu: phải làm đủ lớn để sống được bằng nghề nông và sản xuất không được đánh đổi sức khỏe.

Nỗi ám ảnh lớn nhất của anh là chiếc bình phun thuốc sau lưng. “Tôi sợ nhất cảnh đó”, anh nói, ánh mắt thoáng dừng lại ở chiếc bình nhựa cũ loại 20 lít đặt ở góc vườn. Một thời, anh tận mắt thấy bà con dùng những chiếc bình tương tự trước mỗi vụ thu hoạch, rồi nhức đầu, chóng mặt, cay mắt. Anh xin lại một chiếc bình cũ và tự nhắc mình kiên định với nhà lưới để hạn chế côn trùng, đặc biệt là ruồi đục quả.

Nhưng làm lưới không đơn giản. Năm đầu, loại lưới anh chọn chỉ dùng được một vụ. Sang năm thứ hai, khá hơn nhưng chất lượng vẫn xuống sau mỗi mùa. Mắt lưới giãn ra, khả năng che chắn giảm. “Lúc nào cũng nơm nớp”, anh nhớ lại những mùa táo phải canh ruồi từng ngày.

Cơ duyên đến vào năm 2023, khi anh được Trung tâm Khuyến nông Quốc gia chọn làm mô hình trồng giống táo Đại Mật 06 trên diện tích 4.000 m². Toàn bộ chi phí làm lưới được hỗ trợ. Giống táo lấy từ Viện Nghiên cứu Rau quả. Thay vì phá bỏ vườn cũ, anh ghép giống mới lên gốc táo sẵn có, tiết kiệm thời gian, giảm rủi ro và giữ được nhịp canh tác quen thuộc.

Hơn một năm sau, khu vườn cho trái. Táo Đại Mật 06 sinh trưởng khỏe, bộ tán cân đối, lá to, xanh đậm, thích nghi tốt với điều kiện canh tác tại Ninh Bình. Cây một năm tuổi cho năng suất 10-15 kg/cây; sang năm thứ hai tăng lên 30-35 kg/cây. Từ năm thứ ba trở đi, anh kỳ vọng năng suất ổn định ở mức 40-60 kg/cây.

Không chỉ nhiều trái hơn, táo còn đạt chất lượng cao. Trung bình 8-12 quả mỗi kg, thịt trắng, giòn, mọng nước. Giống chín muộn, thu hoạch từ rằm tháng Chạp đến Tết Nguyên đán, đúng lúc thị trường cần trái cây an toàn. Giá bán phổ biến cho hàng loại 1 từ 65.000-70.000 đồng/kg; bán xô khoảng 50.000 đồng/kg. Với năng suất thực tế 20-25 tấn/ha, doanh thu có thể đạt 1,3-1,5 tỷ đồng mỗi năm.

Những ngày cận Tết, thương lái vào tận vườn. Anh Hạnh không vội. Anh dẫn họ đi xem từng hàng cây, giải thích cách làm lưới, cách giữ cỏ. Lưới được chăng từ tháng 11, khi quả mới bằng đầu ngón tay cái; thu hoạch xong mới tháo. Các điểm nóc và xung quanh khung được bố trí dạng bánh xe, giúp di chuyển dễ dàng. Qua vài đợt giông gió, lưới vẫn đứng vững. Anh tin có thể dùng tới 10 năm.

Khi vườn táo được đặt vào lộ trình OCOP

Về thăm vườn táo kiểu mẫu hôm nay, ông Trương Quốc Hưng, Bí thư Đảng ủy xã Lý Nhân, coi đây là trường hợp hiếm hoi hội đủ cả 3 yếu tố. Đó là, hiệu quả kinh tế, tính bền vững và khả năng nhân rộng. “Không chỉ của xã, đây là mô hình tiêu biểu của tỉnh ở thời điểm này”, ông đánh giá.

Theo ông Hưng, nếu đặt cạnh phương thức sản xuất truyền thống vốn dựa nhiều vào kinh nghiệm và tập quán canh tác nhỏ lẻ, mô hình này cho thấy một hướng đi khác. Từ giống cây, hệ thống nhà lưới đến cách tổ chức sản xuất đều gắn với khoa học công nghệ và được đầu tư có chủ đích, với sự đồng hành của Trung tâm Khuyến nông Quốc gia. Điều quan trọng, theo ông, là người nông dân không làm riêng lẻ từng khâu, mà vận hành cả quá trình như một chuỗi.

Cùng chia vui với gia đình anh Hạnh, ông Nguyễn Sinh Tiến, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Ninh Bình tin tưởng, sản phẩm táo Đại Mật 06 đã hội tụ những điều kiện cần để nghĩ tới bước đi xa hơn. Ông gợi ý mô hình có thể đăng ký tham gia Chương trình OCOP trong thời gian tới, không phải như một danh hiệu, mà như cách chuẩn hóa và định vị sản phẩm trên thị trường.

“Táo hiện được sản xuất theo tiêu chuẩn VietGAP, có mã QR truy xuất nguồn gốc, đáp ứng yêu cầu về an toàn thực phẩm và minh bạch thông tin”, ông chia sẻ và gợi ý thêm, rằng công tác phân loại, đóng gói trước khi tới tay người tiêu dùng nên chọn hình thức phù hợp phân khúc quà biếu, nhất là dịp Tết. Cùng với kỹ thuật điều tiết hoa, trái để thu hoạch đúng mùa cao điểm tiêu dùng, giá trị sản phẩm sẽ được nâng lên một cách tự nhiên, không bằng quảng bá, mà bằng chất lượng và cách làm.

Lời khuyên của cơ quan chuyên môn và chính quyền địa phương làm anh Hạnh chợt nhớ câu nói của một Đại biểu Quốc hội mà anh tâm đắc "làm nông sản sạch là cách tiết kiệm chi phí khám chữa bệnh cho xã hội". Nhìn sang những hàng táo đang vào vụ, anh tính nhẩm mỗi năm có thể có hàng nghìn người tiêu dùng được tiếp cận giống táo Đại Mật 06. Sức khỏe, theo anh, là thứ không thể đo đủ bằng con số, nhưng có thể cảm nhận qua từng quả táo được ăn trọn vị.

Tiếng lành từ khu vườn lan dần ra ngoài thôn. Nông dân trong vùng tìm đến, hỏi cách làm lưới, cách giữ cỏ, cách canh thời điểm thu hoạch. Anh Hạnh không giữ riêng cho mình. Anh nói ít, làm nhiều và luôn lặp lại thông điệp quen thuộc: Làm nông là phải khỏe.

Chiều xuống, ánh nắng nhạt dần sau lớp lưới. Anh Hạnh bẻ thêm vài quả táo, đặt vào túi giấy. Ngoài vườn, cỏ vẫn lún phún sát đất. Còn những hàng táo như khẽ thì thầm, mùa vụ tiếp theo đã được tính từ lúc này.