Từ cảnh báo sớm đến chủ động chống ngập đô thị

Thưa quý vị và các bạn!

Ngập lụt đô thị không chỉ bắt nguồn từ khả năng tiêu thoát nước tại chỗ, mà còn chịu tác động của mưa cực đoan, dòng chảy thượng lưu, mực nước sông, thủy triều và khả năng trữ nước của toàn lưu vực.

Trong bối cảnh thiên tai ngày càng cực đoan, bài toán chống ngập cần chuyển từ ứng phó khi nước đã dâng sang chủ động quản trị rủi ro. Dữ liệu chính xác hơn, dự báo sớm hơn, cảnh báo kịp thời hơn và quy hoạch thích ứng hơn chính là những điều kiện để chính quyền và người dân có thêm thời gian hành động trước thiên tai.

Sau đây là những ghi nhận, phản ánh của Báo Nông nghiệp và Môi trường.

Từ cảnh báo sớm đến chủ động chống ngập đô thị

Hình

Ngập lụt đô thị đang trở thành vấn đề nhức nhối tại nhiều thành phố lớn của Việt Nam như Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, Cần Thơ, Quảng Ninh…

Tại Thái Nguyên, năm 2025 liên tiếp hứng chịu nhiều đợt mưa lớn, lũ lụt, trong đó nghiêm trọng nhất là đợt mưa do hoàn lưu bão số 11 (Matmo) vào đầu tháng 10. Mưa lớn trên diện rộng, với lượng phổ biến từ 250-400mm, có nơi vượt 500mm, khiến nước sông dâng nhanh, nhiều khu vực chìm trong biển nước.

Không chỉ gây thiệt hại về kinh tế và ảnh hưởng đến đời sống người dân, những trận ngập lớn còn đặt ra yêu cầu phải nhận diện đầy đủ nguy cơ ngay từ quy hoạch đô thị, quản lý dòng chảy và tổ chức không gian thoát lũ, thay vì chỉ xử lý hậu quả khi thiên tai đã xảy ra

PV GS TS ĐÀO XUÂN HỌC

Chủ tịch Hội Thủy lợi Việt Nam

“Có nhiều nguyên nhân trong đó có nguyên nhân do tác động của BĐKH gây ra mưa cực đoan, quá trình đô thị hóa tác động đến dòng chảy và gây ra lũ. Các hành lang thoát lũ quản lý không tốt. Các con sộng bị lấn chiếm, xây dựng nhà cửa, các bãi cát, tập kết vật liệu lấn chiếm hành lang thoát lũ, gây ra việc tiêu thoát từ các khu vực dân cư ra các con sông bị hạn chế, thậm chí là nước từ các sông chảy vào như tại Thái Nguyên và báo động ra các tỉnh thành khác từ miền Bắc, miền Trung, TPHCM, ĐBSCL điều này cảnh báo cho các cán bộ quản lý, cán bộ khoa học trong quá trinh phát triển cần nghiên cứu đầy đủ”

Các phân tích cho thấy để giải quyết việc chống ngập lụt cho các đô thị cần tìm ra được các giải pháp căn cơ.

Nếu chỉ tập trung xử lý hệ thống cống, kênh tiêu hay trạm bơm trong một đô thị sẽ chưa thể giải quyết căn cơ vấn đề mà phải quản lý rủi ro ngay từ khâu quy hoạch, đầu tư và tổ chức không gian, quản lý tài nguyên nước, quản trị rủi ro thiên tai. Trong đó, cần giữ và phục hồi không gian dành cho nước, bảo vệ hành lang thoát lũ, tăng cường hồ điều hòa, vùng giữ nước và hạ tầng xanh.

Nói cách khác, đô thị cần có khả năng “sống cùng nước” ở mức độ nhất định, thay vì tìm cách loại bỏ hoàn toàn nước khỏi không gian đô thị. dữ liệu và công nghệ là nền tảng nâng cao năng lực dự báo, cảnh báo và điều hành trước diễn biến thời tiết ngày càng cực đoan.

Theo ông Thứ trưởng Bộ NN và MT Lê Công Thành, các giải pháp quản lý chỉ phát huy hiệu quả khi dựa trên cơ sở khoa học, dữ liệu tin cậy và nguồn nhân lực chất lượng cao.

PV Thứ trưởng Bộ NN và MT LÊ CÔNG THÀNH

“Tại Thông báo số 117-TB/VPTW (ngày 4/72026), Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã có ý kiến chỉ đạo, yêu cầu các cấp, bộ, ngành và địa phương chuyển mạnh từ ứng phó bị động sang quản trị rủi ro chủ động; từ xử lý hậu quả sang phòng ngừa từ sớm, từ xa; từ cách làm chủ yếu dựa vào kinh nghiệm sang cách làm dựa trên dữ liệu khoa học, công nghệ, pháp luật. Đây chính là nền tảng tư duy cần được cụ thể hóa vào quản lý ngập lụt đô thị và quản lý lưu vực sông. Những định hướng này đặt ra một yêu cầu rất rõ: Phải thay đổi cách tiếp cận đối với ngập lụt đô thị, không chỉ tập trung vào việc tiêu thoát nước nhanh khi mưa xảy ra mà phải quản lý rủi ro ngay từ khâu quy hoạch, đầu tư và tổ chức không gian. Trong đó, cần giữ và phục hồi không gian dành cho nước, bảo vệ hành lang thoát lũ, tăng cường hồ điều hòa, vùng giữ nước và hạ tầng xanh. Đây cũng là bài toán đòi hỏi sự kết hợp giữa giải pháp công trình và phi công trình. Các công trình tiêu thoát nước vẫn cần được đầu tư nhưng phải song hành với quản lý đất đai, kiểm soát phát triển đô thị, bảo vệ hành lang thoát lũ, tăng khả năng trữ nước và nâng cao năng lực dự báo, cảnh báo”

Thực tế đã chứng minh, khi vấn đề ngập lụt đô thị cần được đặt trong tổng thể quản lý tài nguyên nước, quy hoạch đô thị và quản trị rủi ro thiên tai đã mang lại thành công như tại đất nước Nhật Bản.

Tại Nhật Bản, theo các chuyên gia JICA, chính quyền địa phương giữ vai trò điều phối các giải pháp giảm thiểu ngập. Mô hình quản lý lưu vực sông Neya, thành phố Osaka, kết hợp ba nhóm giải pháp: thoát nước, trữ nước và chủ động chuẩn bị ứng phó.

Tùy đặc điểm từng lưu vực, giải pháp có thể khác nhau, nhưng điểm chung là phải kết nối hạ tầng thoát nước với hệ thống sông ngòi, công trình thủy lợi, không gian trữ nước và bản đồ cảnh báo nguy cơ, để chủ động bảo vệ người dân trước những trận mưa vượt quá khả năng tiêu thoát của đô thị.

PV Ông AOYAMA YOSHIHIKO

Chuyên gia Cơ quan Hợp tác Quốc tế Nhật Bản (JICA).

“Tôi quan sát ở VN, khu vực như Sông Nhuệ phải thoát nước bằng bơm cưỡng bức, không thể thoát tự nhiên, chủ yếu 3 biện pháp, trôi phải để cho thoát nước tự nhiên chúng ta phải cải tạo lòng sông, hoặc mở rộng lòng sông. Thứ 2, có công trình trữ nước hồ điều hòa, công trình công viên lưu trữ nước mưa, biện pháp giảm bề mặt dành cho công ty tư nhân. Ngoài ra, trong trường hợp mưa lớn, vượt quá khả năng thoát nước thành phố, có khả năng gây thiên tai thì phải có chuẩn bị bản đồ cảnh báo ngập úng, dân di dời, trước khi xảy ra.”

Hiện nay, công nghệ số, trí tuệ nhân tạo - AI, dữ liệu lớn - Big Data và viễn thám đang được nghiên cứu, ứng dụng trong mô phỏng và cảnh báo ngập lụt.

Dữ liệu về lượng mưa, mực nước, địa hình, hệ thống thoát nước và diễn biến dòng chảy khi được tích hợp, phân tích có thể hỗ trợ nhận diện những khu vực có nguy cơ ngập, phục vụ dự báo và cảnh báo.

Mục tiêu cuối cùng không chỉ là dự báo nơi nào sẽ ngập, mà phải chuyển thông tin đó thành cảnh báo kịp thời và hành động cụ thể, giúp chính quyền chủ động điều hành và người dân có đủ thời gian phòng tránh.

PV PGS.TS ĐẶNG MINH HẢI

Phó trưởng khoa tài nguyên nước, đại học thủy lợi Câu 2

“Việt Nam đang đi theo con đường như vậy, về mặt thoát nước đi theo quy định 725, xây dựng cống công trình trạm bơm để thoát nước, phòng ngừa thiết lập cảnh báo sớm, chủ động cảnh báo từ lượng mưa... để ứng phó giảm thiểu rủi ro, vừa rồi HN ban hành lệnh cảnh báo sớm trên nền tảng toán, IOT, AI dự báo sớm ngập lụt, chúng tôi tin tưởng, hệ thống đầu tư giảm ngập lụt cho HN nhiều.

Ngập lụt đô thị khó có thể được giải quyết chỉ bằng một công trình hay một giải pháp đơn lẻ. Khi những trận mưa cực đoan ngày càng khó lường, khả năng chống chịu của đô thị phải được hình thành từ trước khi thiên tai xảy ra. Đó là quy hoạch dựa trên rủi ro, không gian dành cho nước, hệ thống tiêu thoát và trữ nước đồng bộ; cùng với dữ liệu, công nghệ và cảnh báo sớm. Dự báo sớm hơn để cảnh báo kịp thời, cảnh báo kịp thời để hành động sớm hơn - đó chính là cách giảm thiểu thiệt hại và xây dựng những đô thị an toàn hơn trước thiên tai.

Dẫn cuối:

Thưa quý vị và các bạn!

Từ những trận ngập lớn cho thấy, phòng, chống thiên tai tại đô thị cần bắt đầu trước khi mưa lớn xuất hiện. Quy hoạch phải tính đến rủi ro; công trình phải gắn với toàn lưu vực; dữ liệu phải được cập nhật và cảnh báo phải đến được với chính quyền, cộng đồng và từng người dân.

Từ dữ liệu đến dự báo, từ dự báo đến cảnh báo và từ cảnh báo đến hành động, mỗi bước được thực hiện sớm hơn sẽ tạo thêm cơ hội giảm thiểu thiệt hại.

Chủ động phòng ngừa từ sớm, từ xa vì thế không chỉ là giải pháp trước những trận ngập lớn, mà cần trở thành một phương thức quản trị rủi ro thiên tai trong quá trình phát triển đô thị.

Phóng sự của Báo Nông nghiệp và Môi trường xin được kết thúc tại đây.

Xin cảm ơn quý vị và các bạn đã theo dõi chương trình!