'Vàng đen' trên cao nguyên đất đỏ

Từng là vùng đất hoang hóa sau chiến tranh, nơi những triền đồi đỏ bazan chỉ phủ đầy cỏ dại và dấu tích nghèo khó, Tây Nguyên hôm nay đang bước vào một mùa khác - "mùa vàng" của cà phê. Không còn là câu chuyện sinh kế đơn thuần, hạt cà phê giờ đây đã trở thành “vàng đen”, mang theo giá trị kinh tế hàng tỷ USD, đưa vùng đất này vươn lên thành trung tâm sản xuất cà phê hàng đầu thế giới.

Hồi sinh từ đất đỏ bazan

Con đường vào Kon Gang, huyện Đăk Đoa cũ (Gia Lai) giờ đã khác xưa. Những lối đất đỏ lầy lội năm nào nay được mở rộng, phẳng phiu. Hai bên đường là những vườn cà phê xanh mướt, tán lá đan vào nhau che kín cả khoảng trời. Dưới những tán cây ấy, từng chùm quả cà phê đang lớn dần, căng tròn, báo hiệu một vụ mùa đầy hy vọng.

Ít ai còn nhớ, hơn hai thập kỷ trước, vùng đất này vẫn còn hoang sơ. Cuộc sống của người dân chỉ xoay quanh khoai mì, ngô, vài sào lúa rẫy. Sự xuất hiện của cây cà phê đã làm thay đổi tất cả. Nhưng hành trình ấy không hề dễ dàng.

Năm 1999, bà Vũ Thị Từ cùng gia đình rời Hà Nam vào Tây Nguyên, mang theo toàn bộ vốn liếng để mua 4ha đất đỏ bazan ở Kon Gang. Khi ấy, nơi đây không điện, không nước, cũng không có kinh nghiệm canh tác cà phê. Những năm đầu, bà “học lỏm” cách trồng từ người đi trước, nhưng việc phụ thuộc vào phân hóa học và thuốc trừ sâu khiến năng suất thấp, đất đai suy kiệt. Để duy trì cuộc sống, bà phải trồng xen đủ loại cây ngắn ngày, từ bắp sú, gừng đến chanh dây, nhưng vẫn không thoát khỏi cảnh chật vật.

Dẫu vậy, bà chưa từng nghĩ đến việc từ bỏ cây cà phê. “Trên đất đỏ bazan này, cà phê mới là cây giữ chân người,” bà nói, như một niềm tin không dễ gì lay chuyển.

Hai mươi năm trôi qua, niềm tin ấy đã được đền đáp. Từ vùng đất hoang hóa ban đầu, gia đình bà đã gây dựng được hơn 5ha cà phê xanh tốt, canh tác theo hướng hữu cơ, đáp ứng các tiêu chuẩn VietGAP, 4C. Ngôi nhà khang trang nằm giữa vườn cà phê là minh chứng rõ ràng cho hành trình bền bỉ của một gia đình nông dân gắn bó với đất.

Không chỉ riêng Kon Gang, sự chuyển mình ấy đang diễn ra trên khắp các vùng cà phê Tây Nguyên. Tại Đăk Đoa, nhiều hộ dân, trong đó có đồng bào Ba Na, đã thay đổi cách làm nông. Ông ANghêm (xã Đăk Đoa) cả đời chỉ quen với trồng lúa, khoai mì, quanh năm đủ ăn, chẳng mơ đến chuyện khá giả. Năm 1995, ông mạnh dạn khai hoang vài sào đất để trồng những cây cà phê đầu tiên. Những năm đầu, ông chỉ biết bón phân hóa học, xịt thuốc trừ sâu, miễn sao cây cho nhiều quả. Nhưng khi đất bạc màu, cây cà phê suy kiệt, ông nhận ra cái giá phải trả là quá đắt.

Quyết định chuyển sang canh tác hữu cơ là bước ngoặt. Giờ đây, với 2,5ha cà phê, ông không chỉ có sản phẩm được thu mua ổn định mà còn kỳ vọng vụ tới đạt hơn 10 tấn nhân, trong bối cảnh giá cà phê đang ở mức cao. Quan trọng hơn, đất đai được phục hồi, cây cà phê sinh trưởng bền vững, chi phí giảm đáng kể.

Sự thay đổi ấy không tự nhiên mà có. Ở Đăk Đoa, anh Lê Hữu Anh, Giám đốc HTX Nông nghiệp và Dịch vụ Lam Anh, đã dành gần một thập kỷ đi cùng nông dân. Anh đến từng vườn, hướng dẫn cách tỉa cành, bón phân hữu cơ, thay đổi phương thức sản xuất. Những ngày đầu, nhiều người lắc đầu vì lo rủi ro, sợ năng suất giảm. Nhưng qua từng vụ, những vườn cà phê hữu cơ xanh hơn, trái nhiều hơn, chi phí thấp hơn. Hiệu quả thực tế đã trở thành lời thuyết phục mạnh mẽ nhất.

Từ vài hộ ban đầu, đến nay hàng trăm hộ đã tham gia sản xuất theo tiêu chuẩn 4C, UTZ, hữu cơ. Một vùng nguyên liệu cà phê chất lượng cao đang dần hình thành, tạo nền tảng để nâng cao giá trị sản phẩm.

“Vàng đen” và những con số kỷ lục

Sự thay đổi từ nông hộ cũng phản ánh rõ trong những con số của toàn ngành. Năm 2024, xuất khẩu cà phê Việt Nam đạt 1,32 triệu tấn, kim ngạch hơn 5,48 tỷ USD, mức cao kỷ lục; đến năm 2025 tổng khối lượng xuất khẩu ước đạt 1,59 triệu tấn, với kim ngạch bùng nổ 8,9 tỷ USD, cao nhất từ trước tới nay.

Với hơn 700.000ha cà phê, trong đó Tây Nguyên chiếm trên 95% diện tích, vùng đất này đã trở thành trung tâm sản xuất cà phê của cả nước . Năng suất cà phê Việt Nam thuộc nhóm cao nhất thế giới, phổ biến 4–4,5 tấn/ha, có nơi đạt trên 6 tấn/ha .

Ở cấp độ địa phương, Gia Lai hiện có hơn 57.000ha cà phê sản xuất theo các tiêu chuẩn VietGAP, 4C, GlobalGAP, Organic, Rainforest Alliance, tạo lợi thế lớn trong việc tiếp cận các thị trường khó tính .

Những con số ấy cho thấy cà phê không còn là cây trồng xóa đói giảm nghèo, mà đã trở thành ngành kinh tế mũi nhọn, đóng góp quan trọng vào kim ngạch xuất khẩu quốc gia.

Đóng vai trò quan trọng trong chuỗi giá trị ấy là các doanh nghiệp đang vươn mạnh ra thị trường quốc tế. Công ty TNHH Vĩnh Hiệp là một ví dụ điển hình. Năm 2024, doanh nghiệp này đạt kim ngạch xuất khẩu 525 triệu USD, chiếm khoảng 10% tổng kim ngạch cà phê cả nước . Từ nền tảng hơn 30 năm, doanh nghiệp không chỉ xuất khẩu nguyên liệu mà còn xây dựng thương hiệu mạnh về cà phê xuất khẩu.

Dòng sản phẩm L’amant Café ra đời với định hướng nâng tầm cà phê Việt Nam, không chỉ bằng chất lượng mà còn bằng câu chuyện nguồn gốc. Theo ông Thái Như Hiệp, mỗi sản phẩm đều có thể truy xuất trọn vẹn từ nông trại đến nhà máy, tuân thủ tiêu chuẩn toàn cầu. Quy trình “3 không": không tẩm ướp, không hương liệu, không hóa chất là cam kết về chất lượng và sức khỏe người tiêu dùng .

Những nỗ lực này đã góp phần thay đổi cách nhìn của thị trường quốc tế. Tại Coffee Expo Seoul 2026, cà phê Việt Nam không chỉ là sản phẩm thương mại mà còn là biểu tượng của một chiến lược phát triển mới. Các dòng sản phẩm như Fine Robusta đã gây bất ngờ khi mang hương vị ngọt, sạch, được nhiều khách hàng nhầm lẫn với Arabica .

Điều đó cho thấy giá trị của cà phê không nằm ở giống cây, mà nằm ở cách làm, ở chuỗi giá trị và ở khả năng đáp ứng tiêu chuẩn ngày càng cao của thị trường.

Trong bối cảnh toàn cầu, thị trường cà phê đang bước vào giai đoạn biến động mạnh. Biến đổi khí hậu ảnh hưởng đến nguồn cung tại nhiều quốc gia, trong khi nhu cầu tiêu dùng cà phê chất lượng cao tiếp tục tăng. Điều này mở ra cơ hội lớn cho cà phê Việt Nam, đặc biệt là phân khúc Robusta chất lượng cao - thế mạnh của Tây Nguyên.

Khoa học công nghệ - nền tảng của tăng trưởng

Tuy nhiên, để khai thác được nguồn “vàng đen” trên vùng đất đỏ bazen trong thời gian tới cũng còn không ít thách thức. Bởi lẽ, các thị trường lớn như EU, Hoa Kỳ ngày càng siết chặt yêu cầu về truy xuất nguồn gốc, phát triển bền vững. Những quy định mới như EUDR buộc toàn bộ chuỗi sản xuất phải minh bạch và có trách nhiệm hơn.

Theo TS Phan Việt Hà, Phó Viện trưởng phụ trách Viện Khoa học kỹ thuật Nông lâm nghiệp Tây Nguyên (WASI) Do phần lớn diện tích cà phê tại Tây Nguyên được trồng sau ngày giải phóng nên vườn cây bị lão hóa, dẫn đến năng suất và chất lượng thấp. Từ thực tế đó, những năm qua, Bộ NN-PTNT (nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường) đã triển khai chương trình tái canh cà phê tại Tây Nguyên nhằm nâng cao năng suất và chất lượng cà phê. Trong quá trình triển khai chương trình tái canh, công tác giống, quy trình canh tác đặc biệt được chú trọng nhằm thay thế bằng các giống mới có năng suất, chất lượng cao để tăng sức cạnh tranh trên thị trường xuất khẩu.

Trải qua hơn 40 năm nghiên cứu cây cà phê, từ giống đến quy trình canh tác, chế biến, bảo quản, quản trị hệ thống canh tác, WASI đã nghiên cứu và chuyển giao nhiều giống cà phê chất lượng cao như TR4, TR9, TR11, TRS1. Hiện hơn 80% diện tích cà phê Tây Nguyên sử dụng các giống này, góp phần nâng cao năng suất và chất lượng.

Song song với đó, mô hình canh tác cà phê thông minh giúp tăng năng suất 9-16%, tăng lợi nhuận 16-23% mà không phát sinh thêm chi phí, mở ra hướng đi bền vững cho ngành .

Những giống mới và mô hình canh tác thông minh, ứng phó BĐKH không chỉ giúp cây cà phê sinh trưởng khỏe, tán cân đối và quả chín đồng đều, mô hình còn giúp tăng lợi nhuận cho nông hộ từ 16 - 23% mà không phát sinh thêm chi phí sản xuất. Những kết quả này khẳng định tính khả thi và bền vững của mô hình.

Ví như hộ ông Lương Văn Sức (thôn 3, xã Ia Phí, tỉnh Gia Lai), có 1,5 ha cà phê tham gia mô hình, cho biết, trước đây gia đình ông cũng như nhiều hộ dân khác chăm sóc cà phê theo phương thức truyền thống, sử dụng nhiều phân bón hóa học và thuốc bảo vệ thực vật. Việc này khiến đất đai dần bị thoái hóa, cây cà phê sinh trưởng kém, năng suất giảm rõ rệt.

Sau khi được chọn tham gia mô hình cà phê thông minh thích ứng với biến đổi khí hậu, vườn cà phê của ông phát triển tốt hơn, quả cà phê có chất lượng cao hơn trước.

“Áp dụng mô hình cà phê thông minh giúp giảm chi phí, tăng lợi nhuận. Với hiệu quả rõ rệt, thời gian tới, gia đình tôi sẽ tiếp tục mở rộng mô hình, đưa những tiến bộ kỹ thuật mới vào sản xuất”, ông Sức chia sẻ.

Những thay đổi này đang từng bước định hình lại ngành cà phê Việt Nam - từ sản xuất sang kinh tế, từ nông nghiệp truyền thống sang nông nghiệp hiện đại.

…Chiều xuống trên những vườn cà phê Đăk Đoa. Ánh nắng cuối ngày nhuộm vàng những tán lá, phản chiếu lên những chùm hoa trắng muốt, phủ dày khắp đồi núi, như báo hiệu một vụ mùa bội thu. Tiếng cười nói của người nông dân vang lên giữa núi rừng, làm sống dậy cảm giác no ấm trong, tươi vui trong dân bản...

Từ đây, những câu chuyện ở Kon Gang của  bà Từ, ANghêm ở Đăk Đoa hay Văn Sức ở Ia Phí tiếp tục là những điểm sáng lan tỏa trong hành trình vận động bà con mở rộng mô hình hữu cơ, thay đổi tư duy canh tác để vùng đất bazan luôn là mạch nguồn tươi mới, mang đế những mùa vàng cho cuộc sống bà con dân tộc Tây Nguyên.

Những câu chuyện ấy không còn riêng lẻ, mà đang kết nối thành một bức tranh lớn. Tây Nguyên hôm nay không còn là vùng đất của khói lửa chiến tranh. Những dấu tích xưa đã nhường chỗ cho màu xanh của sự sống.

“Vàng đen” không chỉ là cách gọi mang tính hình ảnh. Đó là giá trị thật, được đo bằng hàng tỷ USD xuất khẩu, bằng sự thay đổi trong tư duy sản xuất và bằng vị thế ngày càng vững chắc của cà phê Việt Nam trên thị trường thế giới.

Từ đất đỏ bazan khô cằn, Tây Nguyên đã vươn mình mạnh mẽ. Và trong từng hạt cà phê, không chỉ có hương vị của đất trời, mà còn chứa đựng cả tương lai của một vùng đất đang chuyển mình.