Vạn chài Nghi Thủy và khát vọng đại dương xanh

Bến cá thức giấc

Gối đầu lên dải hạ nguồn sông Cấm chạy suốt ra biển, làng chài Nghi Thủy (phường Cửa Lò, tỉnh Nghệ An) dẫu đã ra dáng phố, thế nhưng lùi sâu vào lõi làng chài, một Nghi Thủy mộc mạc với nhịp thở nguyên sơ dường như chẳng hề suy suyển.

Tọa lạc sát mép sóng, bến cá Nghi Thủy là trạm dừng chân quen thuộc của những hạm đội tàu vỏ gỗ. Tầm 4 giờ sáng, phố thị vẫn còn chìm trong giấc ngủ, cả bến cá đã rùng rùng bừng tỉnh. Tàu đánh cá vừa cập bến, tắt máy, âm thanh huyên náo lấp đầy không gian lúc này là tiếng thúng mủng va nhau lạch cạch, bước chân hối hả, xen lẫn những tiếng nói, tiếng gọi, giục nhau rổn rảng, nồng nàn chất giọng Nghệ vang trên mặt nước:

"Tàu về bựa ni trúng không o? Răng cá nục mập rứa!"; "nhanh cấy tay lên mồ, ra phụ tau khiêng sọt ni lên bến cấy coi!".

Những chiếc thuyền đầy ắp tôm cá từ biển khơi lừ lừ cập cảng. Từng khay mực lá, cá nục, ghẹ xanh tươi rói được ngư dân thoăn thoắt chuyền tay nhau lên bờ. Dưới ánh đèn vàng, những mẻ hải sản lấp lánh, thành quả sau một đêm quăng lưới nhọc nhằn của người dân bám biển. Khúc tự tình của vạn chài bắt đầu một ngày mới nhọc nhằn nhưng tràn trề nhựa sống như thế.

Trên bến, phiên chợ cá nhộn nhịp kẻ bán người mua, từng hàng thau chậu đựng cá tôm san sát. Mấy chị tiểu thương nhanh mắt chọn ngay những mẻ hàng tươi nhất, chốt giá nhoay nhoáy rồi tất tả chở đi bỏ mối cho các chợ lẻ. Từ dưới khoang lái, những người đàn ông vạm vỡ, áo quần bạc phếch vì muối và sực mùi biển đang bặm môi khuân từng sọt cá nặng trịch bước lên.

Giữa âm thanh ồn ã của bến cá, đôi tay Trần Thị Ngọc Hà (SN 1997) thoăn thoắt đảo hàng. Trò chuyện với bà con, cô dùng giọng Nghệ đặc sệt, xởi lởi; nhưng khi quay sang khách du lịch, Hà thoắt cái đổi sang giọng phổ thông rành rọt, đon đả. Bày xong mấy thùng xốp sò huyết, hàu, mực tươi rói, cô lại cặm cụi bóc vỏ hàu, lau dọn khay chậu tươm tất.

Ở làng chài này, đàn ông đi biển, còn phụ nữ như Hà lo việc trên bờ, gánh vác khâu phân loại và mang hải sản đi bán. Bất kể nắng mưa, cứ 3 giờ sáng là cả nhà lục đục ra bến ngóng tàu về. Với vạn chài Nghi Thủy, bình minh chưa bao giờ được báo hiệu bằng tiếng chuông đồng hồ. Ngày mới của họ trỗi dậy bằng mùi hải sản tươi ập vào bờ và tiếng bước chân hối hả trên bến trong vị mặn chát của gió biển. 

Góc bên kia, chị Nguyễn Thị Hồng, một tiểu thương đến từ chợ Nghi Hải, rướn người xí phần rổ mực ống óng ả. Chị bảo, nghề buôn hải sản phải nhanh mắt nhanh tay, chậm một chút là lỡ mất hàng ngon. Bến cá lúc này thoắt nhiên vượt khỏi khái niệm bán mua thông thường. Nó thành mái nhà chung của hàng trăm mảnh đời, chốn người ta tựa vào nhau san sẻ gánh nặng mưu sinh, hay rỉ tai nhau dăm ba tin bão tố, giá dầu lên xuống.

Những tiểu thương “buôn thúng bán mẹt” tần tảo ấy, vô hình trung, lại sắm vai những "đại sứ du lịch" thuần phác nhất. Những lời chào mời bằng giọng Nghệ ngọt như mía lau, dăm ba câu chuyện vãn về mẻ mắm ruốc, con mực một nắng hay bữa cơm nghẹn đắng ngày biển động lại dư sức chạm tới sự trắc ẩn của lữ khách. Qua lăng kính bình dị ấy, vùng biển Cửa Lò bỗng trở nên gần gũi và thân thương hơn bao giờ hết.

Khoảng 9, 10 giờ sáng, chợ thưa vãn dần. Những chuyến xe đông lạnh cuối cùng rời bến, trả lại cho bến cá Nghi Thủy một khoảng không tĩnh lặng. Mặt đường bê tông nhanh chóng được xối rửa sạch bong, rác thải thu gom gọn gàng. Sự quang đãng, nề nếp này là thành quả của cả một quá trình dài người dân tự giác bảo ban, nhắc nhở nhau từ bỏ thói quen xả rác bừa bãi.

Nán lại bến cá lúc vãn chợ, ông Nguyễn Văn Cường - Trưởng ban quản lý chợ bến cá Nghi Thủy đưa tay gạt những giọt mồ hôi đẫm trán. 9 con người trong Ban quản lý phải gồng gánh đủ thứ việc từ quản lý, giữ an ninh cho đến dọn dẹp vệ sinh. Ngày nào hệ thống loa phát thanh của chợ cũng ra rả nhắc nhở bà con về luật chống khai thác IUU, về an toàn thực phẩm. Kèm theo đó, các thành viên trong Ban quản lý chợ cũng trực tiếp đi kiểm tra, nhắc nhở từng hộ kinh doanh. Nhờ vậy, cứ tan chợ là bà con tự giác rửa sạch mặt bằng vừa bán mua, 4 lao động thời vụ được thuê thêm để quét tước nốt những bề bộn sót lại.

"Làm nghề cá thì tránh sao được rác rưởi, mùi hôi. Nhưng nếu mình kiên trì bám nắm, mủ mỉ khuyên răn, tuyên truyền, lâu dần bà con sẽ tự khắc quen và đi vào nề nếp," ông Cường bộc bạch.

Bảo vệ biển, bảo vệ đại dương, tuân thủ IUU để vươn khơi xa

Những ngày đầu tháng 6, Cửa Lò khoác lên mình diện mạo rực rỡ đón chuỗi sự kiện truyền thông quốc gia về môi trường và đại dương. Sự kiện là nhịp cầu đưa những thông điệp lớn về hành động khí hậu, bảo tồn và phát triển kinh tế biển về sát với đời sống thực tế của cư dân vạn chài.

Bởi ở Cửa Lò, câu chuyện bảo vệ đại dương gắn chặt với bài toán sinh kế, nhất là trong việc tuân thủ quy định chống khai thác hải sản bất hợp pháp (IUU). Khi phải thay đổi thói quen vươn khơi, gánh thêm chi phí nhiên liệu hay đoạn tuyệt với cách đánh bắt tận diệt, ngư dân đang phải đối mặt với những thử thách không nhỏ. Chính vì thế, công tác tuyên truyền không thể cứng nhắc mà đòi hỏi cán bộ quản lý phải thấu tình đạt lý để bà con tự nhận thức được cốt lõi vấn đề: bám biển đúng luật là yêu cầu bắt buộc để bảo vệ nguồn lợi thủy sản và đảm bảo sinh kế bền vững, lâu dài cho chính cộng đồng.

Theo báo cáo của UBND phường Cửa Lò, địa phương hiện quản lý 228 tàu cá, bao gồm 40 tàu vùng khơi, 34 tàu vùng lộng và 154 tàu ven bờ. Bất chấp khó khăn về giá nhiên liệu, trong 5 tháng đầu năm 2026, sản lượng khai thác vẫn đạt 6.500 tấn (tương đương 75% kế hoạch), nối tiếp thành quả 21.000 tấn của năm 2025. Toàn phường hiện có 2 cảng cá đủ điều kiện bốc dỡ cho tàu trên 15m là Cửa Hội và Tân Xuân, cùng 3 bến cá nhân dân gồm Khang Huy, Nghi Thủy và Nghi Tân.

Thời gian qua, chính quyền phường liên tục đẩy mạnh tuyên truyền pháp luật khi tổ chức 14 lớp tập huấn và 1 phiên tòa giả định từ năm 2024 đến đầu năm 2026, thu hút hàng ngàn lượt người tham gia. Nhờ đó, Cửa Lò đã xóa sổ hoàn toàn tàu cá "3 không" và không ghi nhận bất kỳ trường hợp nào vi phạm vùng biển nước ngoài.

Công tác giám sát hành trình (VMS) được thực hiện nghiêm ngặt với 39/40 tàu vùng khơi đã lắp đặt, chiếc duy nhất chưa lắp hiện đang nằm bờ do hư hỏng từ năm 2024. Địa phương cũng kiên quyết xử lý nghiêm các sai phạm, điển hình là việc ban hành 2 quyết định xử phạt hành chính 53,25 triệu đồng trong năm 2025 do các lỗi khai thác sai vùng và mất tín hiệu VMS.

Dù vậy, công tác quản lý vẫn đối mặt với không ít rào cản từ thực tiễn. Hiện nay, đội tàu nhỏ hoạt động phân tán, ngư dân phần lớn là người cao tuổi nên việc vận hành phần mềm truy xuất nguồn gốc (eCDT) gặp rất nhiều khó khăn. Về hạ tầng, cảng Tân Xuân đang thiếu đồng bộ về dịch vụ hậu cần, trong khi luồng lạch tại cảng Cửa Hội bị bồi lắng nghiêm trọng, trực tiếp cản trở các tàu lớn cập bến. Bên cạnh đó, việc một số tàu lớn không bốc dỡ tại cảng chỉ định, cộng với thói quen bán hải sản trực tiếp cho thương lái tại bến lẻ để thanh toán nhanh, càng khiến công tác kiểm soát của lực lượng chức năng thêm phần chật vật.

Những vướng mắc trên cho thấy mục tiêu gỡ cảnh báo "thẻ vàng" IUU cần phải đi kèm với các chính sách hỗ trợ thiết thực. Ngư dân khó có thể tuân thủ trọn vẹn nếu hạ tầng cảng bãi chưa đồng bộ và áp lực chi phí chưa được tháo gỡ. Một đại dương xanh cần sự nghiêm minh của pháp luật, nhưng cũng cần các giải pháp quy hoạch, nâng cấp dịch vụ hậu cần và hỗ trợ chuyển đổi sinh kế kịp thời.