Vaccine không phải là ‘lá chắn tuyệt đối’ trong phòng chống dịch tả lợn châu Phi

Tại Hội nghị Khoa học công nghệ chăn nuôi thú y toàn quốc lần thứ I sáng 28/3, ông Nguyễn Văn Điệp, Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần AVAC Việt Nam, đã chia sẻ một cách thẳng thắn về bức tranh phòng chống dịch tả lợn châu Phi và hành trình phát triển vaccine trong nước.

Theo ông Điệp, dịch tả lợn châu Phi là bệnh do virus gây ra, hiện vẫn chưa có thuốc điều trị đặc hiệu và đang gây ra những thiệt hại rất lớn trên phạm vi toàn cầu. Tại Việt Nam, kể từ khi xuất hiện năm 2019, dịch bệnh này đã khiến hơn 7 triệu con lợn phải tiêu hủy, gây thiệt hại hàng chục nghìn tỷ đồng. Trong bối cảnh đó, vaccine được xem là giải pháp chủ động, hiệu quả và bền vững nhất để kiểm soát dịch.

“Dù đã có nhiều công nghệ vaccine khác nhau được nghiên cứu nhưng đến nay, vaccine sống giảm độc lực vẫn là hướng đi khả thi nhất về mặt thương mại. Đây cũng là con đường mà nhiều doanh nghiệp, trong đó có AVAC, đang theo đuổi”, ông Nguyễn Văn Điệp cho hay.

Để phát triển được một vaccine có thể đưa ra thị trường, theo ông Điệp, cần giải quyết đồng bộ ba vấn đề cốt lõi. Thứ nhất là xây dựng được hệ thống nuôi cấy tế bào ổn định phục vụ sản xuất quy mô lớn. Thứ hai là tạo được chủng virus giống gốc vừa đảm bảo an toàn, vừa duy trì hiệu lực bảo hộ. Và thứ ba là hoàn thiện bộ dữ liệu đầy đủ để đánh giá toàn diện trước khi cấp phép lưu hành.

“Đến nay, vaccine của AVAC đã được kiểm nghiệm, đánh giá kỹ lưỡng và từng bước đưa ra thị trường với khoảng 6 triệu liều được sử dụng, trong đó có 1 triệu liều xuất khẩu. Tuy nhiên, quá trình triển khai thực tế không đơn giản bởi việc xây dựng niềm tin và chứng minh hiệu quả luôn cần thời gian”, đại diện doanh nghiệp chia sẻ.

Ông Nguyễn Văn Điệp cho biết, một thách thức mới xuất hiện từ cuối năm 2023 là sự xuất hiện của chủng virus tái tổ hợp giữa genotype I và II. Chủng này từng được ghi nhận tại Trung Quốc từ năm 2021 và làm dấy lên lo ngại về khả năng bảo hộ của các vaccine hiện có, vốn được phát triển từ genotype II.

“Các nghiên cứu ban đầu cho thấy, khi thử thách với liều virus rất cao, vaccine có thể không bảo vệ hiệu quả. Tuy nhiên, khi giảm liều gây nhiễm xuống mức thấp hơn, vaccine lại cho thấy khả năng bảo hộ tốt. Điều này đặt ra giả thiết rằng hiệu quả vaccine không chỉ phụ thuộc vào bản thân chủng virus mà còn phụ thuộc vào mức độ phơi nhiễm trong thực tế”, ông Điệp phân tích.

Từ đó, nhóm nghiên cứu của AVAC đã thiết kế các thí nghiệm để đánh giá khả năng bảo hộ chéo của vaccine trong những điều kiện khác nhau bao gồm cả phác đồ tiêm một mũi và hai mũi với các mức liều gây nhiễm khác nhau.

Kết quả cho thấy, ở mức phơi nhiễm thấp, vaccine có thể bảo vệ hoàn toàn đàn lợn, không ghi nhận triệu chứng lâm sàng hay virus trong máu. Tuy nhiên, khi liều virus tăng cao, hiệu quả bảo hộ giảm rõ rệt, đặc biệt ở nhóm chỉ tiêm một mũi. Trong khi đó, phác đồ tiêm hai mũi cho kết quả tích cực hơn, với tỷ lệ sống cao hơn và mức độ nhiễm virus thấp hơn.

Ông Điệp nhấn mạnh, điều này phản ánh một thực tế quan trọng. Vaccine không phải là “lá chắn tuyệt đối”. Khi tải lượng virus quá lớn, vượt quá ngưỡng miễn dịch mà vaccine tạo ra, hiện tượng “nhiễm đột phá” có thể xảy ra. Đây không phải là thất bại của vaccine mà là giới hạn sinh học của đáp ứng miễn dịch.

Từ góc độ thực tiễn, kết quả nghiên cứu cho thấy vaccine vẫn phát huy hiệu quả rất tốt trong những tình huống phơi nhiễm thấp, vốn phổ biến trong chăn nuôi như lây qua dụng cụ, phương tiện hay con người. Ngược lại, trong điều kiện lây nhiễm trực tiếp với tải lượng virus cao như khi tiếp xúc với lợn bệnh nặng, nguy cơ vượt ngưỡng bảo hộ là rất lớn.

Vì vậy, ông Điệp cho rằng vaccine không thể thay thế hoàn toàn các biện pháp an toàn sinh học mà cần được sử dụng như một “lớp bảo vệ” trong hệ thống phòng dịch tổng thể. Việc kiểm soát môi trường chăn nuôi, giảm tải lượng virus trong chuồng trại vẫn đóng vai trò then chốt.

Bên cạnh đó, kết quả nghiên cứu cũng cho thấy cần tiếp tục hoàn thiện phác đồ tiêm, đặc biệt là vai trò của mũi nhắc lại, đồng thời đẩy mạnh phát triển các thế hệ vaccine mới có khả năng bảo hộ tốt hơn trước các chủng virus biến đổi.

“Dù còn một số hạn chế như quy mô mẫu chưa lớn và chưa đánh giá đầy đủ các đường lây nhiễm tự nhiên nhưng đây là những kết quả bước đầu quan trọng, mở ra hướng nghiên cứu sâu hơn trong thời gian tới. AVAC hiện đang phối hợp với nhiều viện, trường trong và ngoài nước để tiếp tục hoàn thiện các nghiên cứu và dự kiến sẽ công bố các kết quả chi tiết hơn trên các tạp chí quốc tế”, đại diện doanh nghiệp chia sẻ.