Từ mùa thu 1945 đến khát vọng thời đại: [Bài 3] Xây dựng một Việt Nam mới

Đi ra từ chiến tranh

Từ một đất nước bị chiến tranh tàn phá, Việt Nam đang bước vào một giai đoạn phát triển mới, với yêu cầu chuyển mạnh từ phục hồi và tăng trưởng dựa vào nguồn lực truyền thống sang phát triển dựa trên năng suất, khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chất lượng nguồn nhân lực.

Một “Việt Nam mới” không chỉ là một Việt Nam giàu hơn, còn là một Việt Nam có năng suất và năng lực cạnh tranh cao hơn; có nền kinh tế dựa nhiều hơn vào khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo; có thể chế và năng lực quản trị hiện đại; có nguồn nhân lực chất lượng cao; phát triển xanh và bền vững; bảo đảm tốt hơn quyền và cơ hội phát triển của người dân; có năng lực tự chủ cao hơn trong một thế giới phụ thuộc lẫn nhau.

Năm 1945, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời trong điều kiện đặc biệt khó khăn: kinh tế kiệt quệ, nạn đói, nạn dốt, cơ sở hạ tầng nghèo nàn và những đe dọa bị cướp thành quả cách mạng bởi “thù trong giặc ngoài”. Nhiệm vụ bảo vệ chính quyền cách mạng gắn liền với yêu cầu xây dựng một quốc gia độc lập từ những nền tảng kinh tế - xã hội hết sức hạn chế.

Chiến thắng Điện Biên Phủ năm 1954 kết thúc cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp. Hai mươi mốt năm sau, mùa Xuân 1975 hoàn thành sự nghiệp thống nhất đất nước. Tuy nhiên, chiến tranh để lại những hậu quả nặng nề đối với kinh tế, cơ sở hạ tầng và đời sống nhân dân. Cơ chế quản lý tập trung, bao cấp cũng bộc lộ nhiều hạn chế, đặt ra yêu cầu đổi mới mô hình phát triển.

Đại hội VI của Đảng năm 1986 mở đầu công cuộc Đổi mới, tạo bước chuyển căn bản trong tư duy và thực tiễn phát triển của đất nước. Không chỉ “đi ra từ chiến tranh”, Việt Nam còn đi ra từ một nền kinh tế nghèo nàn và một mô hình phát triển không còn phù hợp. Vì vậy, đổi mới không chỉ là sự chuyển đổi cơ chế quản lý kinh tế, sâu xa hơn là sự thay đổi tư duy phát triển: từ cơ chế phân bổ nguồn lực chủ yếu bằng kế hoạch và bao cấp sang phát huy các động lực của thị trường, mở cửa, hội nhập, từng bước hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa

Bốn thập niên Đổi mới - một cuộc chuyển mình

Sau 40 năm, Đổi mới đã làm thay đổi sâu sắc diện mạo kinh tế - xã hội Việt Nam. Từ cơ chế kế hoạch hóa tập trung, Việt Nam từng bước xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, mở rộng quan hệ kinh tế đối ngoại và chủ động hội nhập quốc tế.

Ý nghĩa của phát triển không chỉ nằm ở quy mô GDP. Ngân hàng Thế giới đánh giá Việt Nam là một điển hình về phát triển, từ một nền kinh tế có mức thu nhập rất thấp trở thành nền kinh tế thu nhập trung bình năng động. Hàng triệu người đã thoát nghèo; khả năng tiếp cận giáo dục, y tế và các dịch vụ thiết yếu được cải thiện. Một trong những thành tựu quan trọng nhất của 40 năm Đổi mới là sự chuyển đổi từ một nền kinh tế có thu nhập rất thấp sang nhóm nước thu nhập trung bình cao. Đằng sau sự chuyển đổi về các chỉ số kinh tế là sự thay đổi trong đời sống của hàng triệu người dân.

Không chỉ được nhận diện qua các đô thị, khu công nghiệp hay những công trình hạ tầng lớn, sự thay đổi của đất nước còn thể hiện ở hệ thống giao thông kết nối nông thôn với đô thị, trường học và cơ sở y tế ở vùng khó khăn, khả năng tiếp cận điện, nước sạch, thông tin và các dịch vụ xã hội.

Thước đo cuối cùng của phát triển phải là mức độ cải thiện đời sống và mở rộng cơ hội phát triển của người dân.

Chỉ số Phát triển con người (HDI) của Việt Nam năm 2023 đạt 0,766, thuộc nhóm quốc gia có mức phát triển con người cao. So với mức 0,499 năm 1990, HDI của Việt Nam đã tăng 53,5%. Điều đó cho thấy quá trình phát triển không chỉ là sự gia tăng của cải vật chất, còn là quá trình mở rộng cơ hội học tập, việc làm, chăm sóc sức khỏe và nâng cao chất lượng sống.

UNDP cũng đánh giá Đổi mới ở Việt Nam đã tạo ra sự chuyển đổi kinh tế - xã hội đáng kể, với những tiến bộ về giảm nghèo, giáo dục và y tế. Thành quả này gắn với cách tiếp cận phát triển toàn diện, trong đó con người giữ vị trí trung tâm, đồng thời chú trọng đầu tư vào hạ tầng và nguồn nhân lực.

Mở rộng không gian đối ngoại và hội nhập

Tăng trưởng kinh tế là một chỉ báo quan trọng. Hội nhập quốc tế là một biểu hiện rõ nét khác của quá trình chuyển đổi. Năm 1986, Việt Nam bắt đầu Đổi mới trong bối cảnh kinh tế và đối ngoại còn nhiều khó khăn.

Một trong những yêu cầu cấp thiết khi đó là phá thế bao vây, cấm vận, mở rộng quan hệ đối ngoại và tạo môi trường quốc tế thuận lợi cho phát triển. Đến năm 2025, Việt Nam đã thiết lập quan hệ ngoại giao với 194 quốc gia, trong đó có 38 nước có quan hệ từ đối tác toàn diện. Việt Nam ngày càng tham gia sâu vào các cơ chế hợp tác khu vực và toàn cầu, đồng thời trở thành một nền kinh tế có độ mở thương mại cao và có vị trí ngày càng rõ nét trong các chuỗi sản xuất, thương mại quốc tế.

Tạo thêm không gian phát triển nhưng hội nhập cũng làm gia tăng yêu cầu về năng lực cạnh tranh, sức chống chịu và khả năng thích ứng của nền kinh tế. IMF đánh giá kinh tế Việt Nam phục hồi mạnh trong năm 2024 và đầu năm 2025, nhờ xuất khẩu, đầu tư trực tiếp nước ngoài và nhu cầu trong nước.

Như vậy, thành tựu đã tạo ra vị thế mới. Vị thế mới lại đặt ra những yêu cầu phát triển cao hơn.

Nhìn lại 81 năm, mỗi giai đoạn lịch sử nước ta đều gắn với một nhiệm vụ trọng yếu: giành độc lập, bảo vệ độc lập, thống nhất đất nước, khắc phục hậu quả chiến tranh, Đổi mới và hội nhập quốc tế. Mỗi bước đi tạo nền tảng cho bước phát triển tiếp theo.

Từ một đất nước thiếu lương thực, trở thành một trong những quốc gia xuất khẩu nông sản quan trọng. Từ nền kinh tế khép kín, trở thành một nền kinh tế có độ mở thương mại cao. Từ mức thu nhập rất thấp, bước vào nhóm nước có thu nhập trung bình cao. Nhưng một Việt Nam mới không nên chỉ được định nghĩa bằng những thành quả đã đạt được.

Trong bối cảnh hội nhập và chuyển đổi số, yêu cầu đặt ra là nâng cao chất lượng tăng trưởng, chuyển mạnh sang mô hình dựa trên năng suất, khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo, nguồn nhân lực chất lượng cao và năng lực quản trị hiện đại.

Nghị quyết Đại hội XIV xác định mục tiêu đến năm 2030 Việt Nam trở thành nước đang phát triển có công nghiệp hiện đại, thu nhập trung bình cao; đến năm 2045 trở thành nước phát triển, thu nhập cao. Nghị quyết số 19-NQ/TW ngày 28/7/2026 của Hội nghị Trung ương 3 khóa XIV tiếp tục nhấn mạnh đổi mới mô hình phát triển, gắn tăng trưởng kinh tế với tiến bộ xã hội và bảo vệ môi trường, lấy đổi mới thể chế và nâng cao hiệu quả quản trị quốc gia làm những khâu đột phá. 

Phát triển là một quá trình liên tục, vừa kế thừa thành quả, vừa điều chỉnh mô hình, vừa khắc phục những giới hạn nảy sinh.

Sang trang mới

Từ một quốc gia vừa giành độc lập, đối mặt với nạn đói, nạn dốt và chiến tranh, Việt Nam đã trở thành một quốc gia độc lập, thống nhất, có nền kinh tế hội nhập sâu rộng, đời sống nhân dân được cải thiện và vị thế quốc tế của Việt Nam ngày càng được nâng cao.

Những thành tựu ấy tạo nền tảng cho một giai đoạn phát triển mới, đồng thời cũng đặt ra một thước đo mới: không chỉ là một nền kinh tế có quy mô lớn hơn, mà là một nền kinh tế tạo ra nhiều giá trị hơn từ tri thức, công nghệ và năng lực sáng tạo; một xã hội trong đó thành quả tăng trưởng được chuyển hóa thành cơ hội phát triển của mỗi người; một quốc gia có năng lực tự chủ cao hơn nhưng hội nhập sâu hơn.

Thành quả của độc lập đã tạo nên những nền tảng quan trọng cho một Việt Nam mới bước vào hành trình xây dựng một quốc gia phát triển, tự chủ, xanh và thịnh vượng, trong đó thành quả tăng trưởng được chuyển hóa thành chất lượng sống và cơ hội phát triển cho mỗi người dân. Đó cũng là sự tiếp nối của lịch sử: từ quyền làm chủ vận mệnh dân tộc đến năng lực làm chủ tương lai phát triển của chính mình.

Theo các số liệu được tổng hợp phục vụ Đại hội XIV, GDP Việt Nam năm 2025 đạt hơn 514 tỷ USD, GDP bình quân đầu người đạt khoảng 5.026 USD; tăng trưởng GDP giai đoạn 2021-2025 đạt bình quân khoảng 6,2%/năm. Riêng năm 2025 đạt 8,02%. Những con số này phản ánh sự gia tăng đáng kể về quy mô và năng lực của nền kinh tế.