Việc phân cấp thẩm quyền chứng nhận và chứng nhận lại chủng loại gạo thơm xuất khẩu được hưởng ưu đãi thuế quan theo các Hiệp định EVFTA và UKVFTA về cho UBND cấp tỉnh, có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, đánh dấu một bước chuyển quan trọng trong cải cách hành chính, hướng tới mô hình quản lý linh hoạt, gần thực tiễn và phục vụ doanh nghiệp tốt hơn.
Chủ trương này được triển khai trên cơ sở Nghị quyết số 17/2026/NQ-CP của Chính phủ về cắt giảm, phân cấp và đơn giản hóa thủ tục hành chính, cùng với các quy định tại Nghị định số 103/2020/NĐ-CP, Nghị định số 11/2022/NĐ-CP và Nghị định số 33/2026/NĐ-CP. Không chỉ đơn thuần là điều chỉnh thẩm quyền, đây còn là bước đi thể hiện rõ định hướng chuyển từ quản lý tập trung sang tăng cường phân quyền, trao quyền chủ động nhiều hơn cho địa phương.
Từ ngày 1/7/2026, thẩm quyền cấp chứng nhận gạo thơm xuất khẩu sang EU và Vương quốc Anh được giao cho địa phương. Ảnh: Sơn Trang.
Để bảo đảm việc chuyển giao diễn ra đồng bộ, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã ban hành Công văn số 4946/BNNMT-TTTV ngày 18/5/2026, hướng dẫn cụ thể cho các tỉnh, thành phố. Đây là bước chuẩn bị cần thiết nhằm hạn chế tối đa những xáo trộn khi cơ chế mới chính thức vận hành.
Trước đây, thủ tục này thuộc thẩm quyền của Bộ Nông nghiệp và Môi trường. Theo cơ chế mới, từ ngày 1/7/2026, cơ quan được Chủ tịch UBND cấp tỉnh giao nhiệm vụ sẽ trực tiếp tiếp nhận và giải quyết hồ sơ. Sự thay đổi này không chỉ giảm tải cho cơ quan Trung ương mà còn rút ngắn khoảng cách giữa cơ quan quản lý với doanh nghiệp, nhất là tại các địa phương có sản lượng lúa gạo lớn và thường xuyên tham gia xuất khẩu.
Điểm đáng chú ý là quy trình chứng nhận vẫn được thực hiện trên cơ sở hồ sơ theo quy định hiện hành. Trong hồ sơ đã có biên bản kiểm tra ruộng lúa thơm do tổ chức khảo nghiệm lập và chịu trách nhiệm trước pháp luật, vì vậy cơ quan cấp giấy chứng nhận không phải tổ chức kiểm tra thực địa. Thời gian giải quyết tối đa chỉ 5 ngày làm việc, góp phần giảm chi phí, thời gian và tạo thuận lợi cho hoạt động xuất khẩu.
Tuy nhiên, để chính sách phát huy hiệu quả ngay khi có hiệu lực, các địa phương cần khẩn trương hoàn tất công tác chuẩn bị. Thực tế cho thấy tiến độ hiện nay còn chậm, khi mới chỉ có 8/34 tỉnh, thành phố thuộc diện triển khai gửi mẫu chữ ký và con dấu về Bộ Nông nghiệp và Môi trường. Điều này cho thấy sự chưa đồng đều về mức độ sẵn sàng, đặt ra yêu cầu phải đẩy nhanh việc giao nhiệm vụ cho cơ quan chuyên môn và hoàn thiện quy trình thực hiện.
Nếu việc chuyển giao không được chuẩn bị đầy đủ, nguy cơ gián đoạn hoạt động chứng nhận là hoàn toàn có thể xảy ra khi cơ chế mới bắt đầu áp dụng. Hệ lụy không chỉ dừng ở thủ tục hành chính, mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng tận dụng ưu đãi thuế quan từ các hiệp định thương mại tự do, vốn là lợi thế cạnh tranh quan trọng của gạo Việt Nam.
Trong bối cảnh thị trường xuất khẩu gạo đang có nhiều biến động, việc tận dụng hiệu quả các FTA càng trở nên cấp thiết. Theo số liệu của Cục Hải quan, 5 tháng đầu năm 2026, Việt Nam xuất khẩu khoảng 4,5 triệu tấn gạo, đạt kim ngạch 2,09 tỷ USD. Mặc dù sản lượng tăng 6,6% so với cùng kỳ năm trước, nhưng giá trị lại giảm 3,6%, cho thấy áp lực giảm giá đang hiện hữu. Giá gạo xuất khẩu bình quân chỉ đạt khoảng 467,6 USD/tấn, giảm gần 10% so với cùng kỳ năm 2025.
Về thị trường, Philippines tiếp tục là đối tác nhập khẩu lớn nhất với 2,1 triệu tấn, chiếm gần 47% tổng lượng xuất khẩu. Trong khi đó, Trung Quốc ghi nhận mức tăng trưởng mạnh nhất, tăng 54% so với cùng kỳ, chiếm 17,8% thị phần. Những con số này cho thấy dư địa thị trường vẫn còn lớn, nhưng đi kèm là yêu cầu ngày càng cao về chất lượng và tiêu chuẩn sản phẩm.
Trong bối cảnh đó, việc phân cấp thẩm quyền chứng nhận gạo thơm không chỉ giúp tháo gỡ nút thắt thủ tục, mà còn góp phần nâng cao khả năng phản ứng chính sách và tăng tính cạnh tranh cho doanh nghiệp. Tuy nhiên, hiệu quả cuối cùng phụ thuộc rất lớn vào năng lực tổ chức thực hiện của từng địa phương.
Phân cấp không chỉ là chuyển giao thẩm quyền, mà còn là chuyển giao trách nhiệm và năng lực quản lý. Vì vậy, các địa phương cần chủ động, quyết liệt hơn trong công tác chuẩn bị, bảo đảm hệ thống vận hành thông suốt ngay từ ngày đầu triển khai. Chỉ khi đó, chính sách mới thực sự phát huy vai trò là đòn bẩy thúc đẩy xuất khẩu gạo thơm, nâng cao giá trị gia tăng và củng cố vị thế của gạo Việt Nam trên thị trường quốc tế.
