Hà Tĩnh là địa phương có tiềm năng lớn phát triển nuôi trồng thủy sản nước ngọt với hơn 4.600ha mặt nước. Tuy nhiên, các đối tượng nuôi truyền thống giá trị kinh tế chưa cao, hiệu quả sử dụng mặt nước còn hạn chế. Nhiều loài trai nước ngọt bản địa hiện nay chủ yếu bị khai thác làm thực phẩm, chưa được khai thác đúng giá trị, thậm chí có nguy cơ suy giảm do ô nhiễm môi trường và khai thác tự nhiên quá mức.
Dự án được triển khai trên diện tích 2ha, được đầu tư tương đối bài bản về hạ tầng kỹ thuật. Ảnh: Ánh Nguyệt.
Xuất phát từ thực tiễn đó, Dự án “Ứng dụng tiến bộ khoa học và công nghệ xây dựng mô hình chọn con giống và nuôi trai nước ngọt lấy ngọc tại thành phố Hà Tĩnh” được triển khai từ tháng 10/2023 đến tháng 3/2026 với quy mô 2ha ao nuôi tại phường Trần Phú (trước đây là xã Đồng Môn) với sự chủ trì của Trung tâm Khuyến nông Hà Tĩnh và đơn vị phối hợp thực hiện là Công ty TNHH Thương mại tổng hợp dịch vụ Hoàn Mỹ nhằm từng bước làm chủ quy trình kỹ thuật, xây dựng mô hình nuôi trai nước ngọt lấy ngọc phù hợp với điều kiện địa phương, tạo tiền đề nhân rộng trong thời gian tới.
Ngay từ đầu, Dự án được đầu tư tương đối bài bản về hạ tầng kỹ thuật. Hệ thống nuôi gồm 8 bể dưỡng trai sau cấy nhân với tổng thể tích 80m³, phòng cấy nhân tế bào, phòng chờ kỹ thuật và 2 ao nuôi được cải tạo, lắp đặt bè phao nổi treo lồng trai.
Trai bắt đầu phủ ngọc sau vài tháng cấy nhân, lên màu rõ từ tháng thứ 6 - 7 và đạt chất lượng tốt sau 22 - 24 tháng nuôi. Ảnh: Ánh Nguyệt.
Các chỉ tiêu môi trường nước như nhiệt độ, pH, độ kiềm, khí độc được theo dõi định kỳ, giúp duy trì điều kiện ổn định cho trai sinh trưởng và hình thành ngọc. Bốn kỹ thuật viên trực tiếp tham gia đã được đào tạo chuyên sâu về kỹ thuật cấy nhân tế bào, chọn giống và nuôi trai nước ngọt lấy ngọc tại Ninh Bình. Sau đào tạo, đội ngũ này có thể thực hiện thành thạo quy trình kỹ thuật, chủ động triển khai tại chỗ, giảm phụ thuộc vào chuyển giao bên ngoài.
Sau gần 28 tháng triển khai, mô hình đã ghi nhận nhiều kết quả khả quan. Tổng cộng 18.000 con trai đen cánh dày, trọng lượng từ 0,25 - 0,3kg/con được lựa chọn đưa vào nuôi vỗ trước khi cấy nhân, tỷ lệ sống đạt 95,5%. Ở giai đoạn dưỡng sau cấy nhân trong bể xi măng 15 ngày, tỷ lệ sống đạt 81%, giai đoạn nuôi vỗ trong ao 4 tháng đạt 89% và giai đoạn nuôi tạo ngọc đến thu hoạch đạt hơn 80%. Các chỉ số này đều cao hơn yêu cầu kỹ thuật đặt ra ban đầu.
Chất lượng ngọc trai trong mô hình được đánh giá cao. Ảnh: Ánh Nguyệt.
Theo dõi tăng trưởng, sau khoảng 24 tháng nuôi, trọng lượng trai tăng bình quân trên 64gram mỗi con. Kết quả kiểm tra cho thấy trai bắt đầu phủ ngọc sau vài tháng cấy nhân, lên màu rõ từ tháng thứ 6 - 7 và đạt chất lượng tốt sau 22 - 24 tháng nuôi. Ngọc thu hoạch có kích cỡ phổ biến từ 7 - 11mm, độ dày lớp xà cừ đạt 0,5 - 1mm, màu ánh tím đặc trưng, đáp ứng yêu cầu chế tác trang sức.
Đến cuối năm 2025, mô hình đã thu hoạch đợt 1 với 6.600 con trai, thu được 12.845 viên ngọc. Dự kiến đợt 2 thu hoạch 3.356 con, cho khoảng gần 7.000 viên. Tổng sản lượng toàn mô hình ước đạt khoảng 19.825 viên ngọc, bình quân gần 2 viên ngọc/con trai sống đến thời điểm thu hoạch, lợi nhuận khoảng 821 triệu đồng. Đáng chú ý, nuôi trai lấy ngọc không sử dụng thức ăn công nghiệp và hóa chất, tận dụng nguồn thức ăn tự nhiên trong nước, góp phần cải thiện môi trường ao nuôi.
Các sản phẩm từ ngọc trai. Ảnh: Ánh Nguyệt.
Ngoài giá trị từ ngọc trai, các sản phẩm phụ như thịt trai, vỏ trai sau thu hoạch cũng được tận dụng để chế biến thực phẩm, làm hàng thủ công mỹ nghệ, mở ra hướng gia tăng giá trị và phát triển chuỗi sản xuất khép kín. Mô hình cũng tạo việc làm thường xuyên cho lao động địa phương và có tiềm năng kết hợp phát triển du lịch trải nghiệm nông nghiệp công nghệ cao.
Tại hội thảo đánh giá Dự án, ông Bùi Phong An, Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ Hà Tĩnh đánh giá cao kết quả triển khai, cho rằng mô hình có tính đổi mới và ứng dụng công nghệ rõ rệt. Ông đề nghị đơn vị thực hiện tiếp tục hoàn thiện quy trình kỹ thuật, chuẩn hóa các tiêu chí đánh giá chất lượng ngọc, đồng thời xây dựng định hướng phát triển sản phẩm theo chuỗi giá trị từ nuôi, chế tác đến thương mại.
Theo bà Nguyễn Thị Hoài Thúy, Trưởng phòng Quản lý Nuôi trồng thủy sản - Chi cục Thủy sản Hà Tĩnh, đây là đối tượng nuôi mới giàu tiềm năng, có thể phát triển thành sản phẩm đặc trưng. Bà đề xuất tăng cường quan trắc môi trường nước, kiểm soát nguồn giống, áp dụng quy trình kỹ thuật thống nhất gắn với cấp mã số vùng nuôi và truy xuất nguồn gốc nhằm tạo thuận lợi cho tiêu thụ.
Các đại biểu tham quan, đánh giá cao triển vọng của mô hình. Ảnh: Ánh Nguyệt.
Đại diện Công ty TNHH Thương mại tổng hợp Dịch vụ Hoàn Mỹ - đơn vị trực tiếp phối hợp thực hiện Dự án cho biết, thực tế triển khai cho thấy trai thích nghi tốt với điều kiện địa phương, tỷ lệ tạo ngọc đạt khả quan, kỹ thuật cấy nhân và chăm sóc đã có thể làm chủ. Doanh nghiệp kiến nghị tiếp tục được hỗ trợ kết nối thị trường, phát triển chuỗi sản phẩm từ ngọc trai đến chế tác và tham quan, trải nghiệm, nâng cao giá trị gia tăng.
Lãnh đạo UBND phường Trần Phú khẳng định sẽ tạo điều kiện về quỹ mặt nước, thủ tục và tuyên truyền, vận động người dân tham gia nhân rộng mô hình khi đủ điều kiện kỹ thuật.
Ông Trương Huy Dũng, Phó Giám đốc Trung tâm Khuyến nông Hà Tĩnh cho biết thời gian tới, đơn vị sẽ tiếp tục theo dõi, hoàn thiện quy trình, xây dựng tài liệu kỹ thuật chuẩn, tăng cường tập huấn và chuyển giao để từng bước nhân rộng mô hình tại các vùng có điều kiện tương đồng.
Từ kết quả bước đầu, có thể thấy mô hình nuôi trai nước ngọt lấy ngọc tại Hà Tĩnh không chỉ mang lại hiệu quả kinh tế mà còn tạo thêm cơ sở khoa học và thực tiễn cho định hướng phát triển thủy sản công nghệ cao. Nếu tiếp tục được hoàn thiện quy trình, xây dựng thương hiệu, gắn sản xuất với chế tác và du lịch trải nghiệm, đây hoàn toàn có thể trở thành ngành nghề mới góp phần nâng cao thu nhập cho người dân và thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp theo hướng hiện đại, bền vững.
