Người hồi sinh loài dược liệu quý ở núi Hòn Hèo

Kỳ tích từ bài thuốc cứu người

Tìm về vùng đất dưới chân núi Hòn Hèo thuộc phường Hòa Thắng (tỉnh Khánh Hòa), tôi có dịp trò chuyện cùng anh Trần Bá Ninh, Giám đốc Công ty TNHH Bá Ninh, đồng thời là Chủ tịch Hiệp hội Cây dược liệu tỉnh Khánh Hòa. Bên ấm trà xáo tam phân thơm đặc trưng, anh trầm ngâm kể về hành trình bảo tồn loài cây đặc hữu này, bắt đầu từ một cơ duyên hy hữu.

Tháng 4/2011, một người dân địa phương bị ung thư gan giai đoạn cuối, bệnh viện trả về. Trong lúc tuyệt vọng, ông được người bạn làm đường tuyến Ninh Phước - Ninh Vân mách thử lấy loại cây dại (PV-xáo tam phân) trên núi về sắc nước uống. Kỳ diệu thay, sau một thời gian kiên trì sử dụng, sức khỏe ông hồi phục rõ rệt, khối u tiêu giảm trước sự ngỡ ngàng của các bác sĩ.

Tháng 7/2011, thông tin lan truyền tạo nên một "cơn sốt" dữ dội. Người dân khắp nơi đổ xô lên núi Hòn Hèo đào bới. Dọc tuyến đường từ Ninh Thủy xuống Ninh Vân luôn có hàng trăm người mua bán. Xe cộ từ Sài Gòn, Hà Nội tấp nập đổ về tranh mua. Đứng trước sự khai thác ồ ạt theo kiểu tận diệt, loài cây đặc hữu này đối mặt nguy cơ biến mất hoàn toàn.

Thấy quê nhà xôn xao, anh Ninh cùng mấy anh em cũng tò mò tìm hiểu. Thoạt nhìn, mọi người nghĩ nó giống cây rù rì mọc bờ suối, nhưng khi chạy đi tìm và đối chiếu kỹ lưỡng thì nhận ra không phải.

Thấy vậy, anh liều lĩnh vay tiền họ hàng để làm vốn thu mua bán lại. Chưa có kinh nghiệm, cây mua vào lúc tươi đem về bị hụt cân liên tục khiến anh phải bù lỗ đến khốn đốn. Nhưng trong cái rủi có cái may, nhờ quá trình mua bán thật thà, ghi chép rõ ràng nên anh được các đầu mối ở Nha Trang tin tưởng. 

Đến tháng 11/2011, chính quyền địa phương vào cuộc quyết liệt để ngăn chặn tình trạng khai thác trái phép, những chuyến xe chở thợ rừng dần vắng bóng. Ý thức được nguồn cây tự nhiên chắc chắn sẽ cạn kiệt, ngay từ tháng 9/2011, anh Ninh đã nhặt nhạnh các cành nhánh, gốc rễ rơi vãi mang về rẫy tìm cách giâm hom, nhân giống.

Giai đoạn đầu vô cùng gian nan do hoàn toàn thiếu kỹ thuật bài bản. Để tìm ra phương pháp đúng, anh Ninh đã cắt các vỏ thùng giấy của mì tôm làm thành các thẻ đánh số rồi ghim vào từng khu vực thử nghiệm. Trên các mảnh vỏ mì tôm đó, anh ghi chép tỉ mỉ xem khúc nào là cành già, khúc nào cành non, số lượng dăm bao nhiêu bầu và theo dõi sau bao nhiêu ngày thì cây ra rễ, bật mầm. Nhờ phương pháp thủ công này, anh tìm ra quy luật phát triển của cây. Anh cũng bỏ tiền mua lại những cây giống nhỏ, cằn cỗi do người đi rừng mang về với giá 10.000-20.000 đồng/cây để bảo tồn.

Năm 2012, anh đưa cây giống cho bà con trồng và thực hiện bao tiêu để giữ lại nguồn vốn đầu tư ban đầu. Khoảng 3-4 năm sau khi cây lớn và ra trái, anh tiến hành thu hoạch hạt để gieo. Phương pháp gieo hạt giúp cây giống phát triển rất tốt và chịu hạn vượt trội. Đến nay, anh Ninh đã dừng hẳn giâm hom, mỗi năm cung ứng ra thị trường khoảng 200.000 cây giống gieo hạt.

Khi làm chủ được nguồn giống, anh Ninh chủ động liên kết với người dân để mở rộng vùng nguyên liệu. Hiện tại, diện tích trồng xáo tam phân tại khu vực Hòn Hèo đạt gần 70 ha của gia đình anh và hơn 40 ha liên kết với nông dân các phường như Hòa Thắng, Đông Ninh Hòa.

Để đảm bảo chất lượng nguồn dược liệu sạch, anh Ninh hướng dẫn bà con canh tác tự nhiên theo mô hình sinh thái, trồng xen canh dưới tán xoài, đu đủ, nuôi cỏ giữ ẩm và tuyệt đối không dùng thuốc bảo vệ thực vật.

Đồng thời, cơ chế liên kết bao tiêu đầu ra cũng được công ty quy định rất chặt chẽ nhằm định hướng phát triển bền vững. Theo đó, doanh nghiệp chịu trách nhiệm bao tiêu toàn bộ sản phẩm cho người dân với điều kiện hộ trồng không được tự ý bán sản phẩm ra bên ngoài. Trong trường hợp người dân vi phạm cam kết, tự ý bán ra thị trường tự do và bị công ty phát hiện, phía doanh nghiệp sẽ có toàn quyền định giá thu mua đối với phần sản lượng đó mà người dân không có quyền thương lượng hay định giá lại.

Trọn vẹn tấm lòng thiện nguyện và mục tiêu OCOP

Không chỉ phát triển kinh tế, từ năm 2014 đến nay, công ty của anh Ninh luôn duy trì chương trình hỗ trợ xáo tam phân miễn phí cho bệnh nhân nghèo, cận nghèo mắc 5 nhóm bệnh ung thư hiểm nghèo (gan, tử cung, buồng trứng, đại tràng và vú).

Trước đây, người bệnh cần chụp sổ hộ nghèo gửi qua. Hiện nay, khi các thủ tục được tích hợp, họ chỉ cần chụp thẻ bảo hiểm y tế có ghi mã hộ nghèo (HN) hoặc cận nghèo (CN). Sau khi xác minh chính xác trên hệ thống, anh Ninh sẽ đóng gói và gửi từ 2-4 ký dược liệu thô đến tận nhà. Dù doanh nghiệp chịu nhiều ảnh hưởng sau dịch bệnh, anh vẫn quyết tâm duy trì hoạt động này.

Anh chia sẻ, đối với bệnh hiểm nghèo kết quả tùy thuộc cơ địa từng người, nhưng riêng công dụng hạ men gan, xáo tam phân mang lại hiệu quả rất rõ rệt. Chính nhờ đặc tính hỗ trợ thải độc và bảo vệ gan vượt trội, sản phẩm hiện tiêu thụ rất mạnh, nhất là thị trường Hà Nội cùng các tỉnh phía Bắc, nơi người dân có nhu cầu chăm sóc sức khỏe cao và thường lựa chọn loại dược liệu quý này làm quà biếu tặng.

Để nâng cao chuỗi giá trị, anh Trần Bá Ninh đầu từ nhà xưởng, cùng máy móc để chế biến sâu bài bản. Thay vì chỉ bán các mặt hàng thô đóng bịch nhỏ lẻ, công ty đã nghiên cứu thành công 10 dòng sản phẩm từ lá, thân đến rễ bao gồm: bột xáo tâm phân, trà ấm sắc, trà túi lọc (dòng thượng hạng và loại 1), cao xáo tam phân, dòng nano và rượu xáo tam phân đã được Sở Công thương cấp giấy chứng nhận, tem nhãn đầy đủ. Trong đó, đã có 3 sản phẩm đạt chứng nhận OCOP 4 sao của tỉnh.

Mục tiêu lớn của anh trong năm 2026 này là tập trung đăng ký và nâng hạng OCOP cho các sản phẩm trà túi lọc tiện lợi để tăng niềm tin cho khách hàng khi lựa chọn sản phẩm. Đồng thời, anh đang triển khai xây dựng thêm một mô hình phát triển cây xáo tam phân tại khu vực Ninh Thủy để làm nguồn nguyên liệu dự phòng dài hạn và kêu gọi thêm vốn đầu tư hoàn thiện mô hình.

Hành trình phục hồi loài cây đặc hữu ở núi núi Hòn Hèo không chỉ giữ gìn giá trị bản địa mà còn tạo việc làm cho 9 lao động với thu nhập ổn định từ 5,5 -12 triệu đồng/tháng, mở ra hướng đi đầy triển vọng cho ngành dược liệu địa phương.

Anh Trần Bá Ninh hiện đang chăm sóc khoảng 500 gốc xáo tam phân được 3 năm tuổi tại khu vực Hòn Chồng, phường Hòa Thắng. Toàn bộ sản lượng dược liệu thu hoạch từ khu vực này trong tương lại được anh dành trọn cho tâm nguyện hỗ trợ, giúp đỡ những bệnh nhân nghèo không may mắc phải căn bệnh hiểm nghèo.