Thời gian vừa qua, công tác luân chuyển và bố trí cán bộ cấp tỉnh không là người địa phương đã trở thành một chủ trương xuyên suốt của Đảng và Nhà nước. Theo Quy định số 80-QĐ/TW và Nghị quyết số 26-NQ/TW của Bộ Chính trị, các chức danh chủ chốt như Bí thư, Chủ tịch UBND, Giám đốc Công an, hay Chánh án Tòa án... đều được thực hiện theo nguyên tắc không bố trí người địa phương. Chủ trương này không những đảm bảo tính khách quan, minh bạch, ngăn chặn tư duy “cục bộ địa phương” mà còn tạo môi trường để cán bộ rèn luyện, cống hiến ở những địa bàn mới. Nhân vấn đề này xin được giới thiệu với bạn đọc về Luật Hồi tỵ và các vị Tổng đốc An - Tĩnh tiêu biểu dưới triều Nguyễn.
Một số trong bộ sách “Đại Nam thực lục Chính biên”. Ảnh tư liệu.
Dưới triều Nguyễn, một trong những định chế pháp lý quan trọng nhất, đóng vai trò "lá chắn" bảo đảm tính liêm chính và khách quan của bộ máy cai trị chính là Luật Hồi tỵ. Nghiên cứu bộ chính sử “Đại Nam thực lục Chính biên” và các nguồn sử liệu liên quan, ta thấy Luật Hồi tỵ là quy định pháp lý đặc biệt bắt nguồn từ tư tưởng Nho giáo và kinh nghiệm quản trị lâu đời của các triều đại Đông Á. Về bản chất, đây là công cụ nhằm hạn chế tối đa việc quan lại lợi dụng mối quan hệ thân tộc, đồng hương để tham nhũng, bao che hoặc gây lũng đoạn địa phương.
Quy định này được áp dụng từ thời vua Gia Long và đạt đến sự hoàn thiện dưới thời vua Minh Mạng. Nguyên tắc cốt lõi vô cùng nghiêm khắc: người địa phương không được làm quan tại chính quê hương mình. Các vị quan đầu tỉnh như Tổng đốc, Tuần phủ, Án sát,… tuyệt đối không được bổ nhiệm tại nơi mình sinh ra hoặc nơi có họ hàng gần gũi cư trú. Cơ chế này không chỉ bảo đảm sự công bằng trong xét xử và thuế khóa mà còn tạo ra sự luân chuyển quan lại liên tục, ngăn chặn tình trạng "cường hào hóa" quan chức tại một vùng đất.
Luật Hồi tỵ đã có những tác động mạnh mẽ đối với sự phát triển kinh tế xã hội của các địa phương. Nó không chỉ là một thủ thuật chính trị nhằm kiểm soát quyền lực, mà còn tạo ra những xung lực tích cực cho sự phát triển của các địa phương. Cụ thể:
Thứ nhất, thúc đẩy sự công bằng trong quản lý kinh tế và thuế khóa. Do không có mối quan hệ thân tộc hay cường hào địa phương, các vị Tổng đốc ngoại tỉnh có thể quyết liệt triển khai các chính sách mà không bị chi phối bởi yếu tố nể nang. Điều này đặc biệt quan trọng trong việc đo đạc lại ruộng đất và phân định thuế sản vật, giúp giảm bớt gánh nặng cho dân nghèo và hạn chế tình trạng tư hữu hóa ruộng công.
Thứ hai, khơi thông nguồn lực thông qua các dự án dân sinh quy mô. Các vị Tổng đốc thường mang theo kinh nghiệm quản trị từ các vùng miền khác đến vùng đất mới. Ví dụ như như việc chú trọng đắp đê ngăn mặn và mở rộng diện tích canh tác dưới thời Tạ Quang Cự hay Nguyễn Đăng Giai tại Hà Tĩnh. Những chính sách này được thực thi dựa trên lợi ích chung của triều đình, thay vì phục vụ cho lợi ích của một nhóm cục bộ tại địa phương.
Thứ ba, tạo ra sự giao thoa văn hóa và giáo dục. Sự hiện diện của các vị quan học vấn uyên thâm từ phương xa đã mang theo những luồng tư tưởng mới, giúp các địa phương vừa giữ được bản sắc của vùng đất, vừa tiếp nhận được những giá trị tinh hoa của các vùng miền khác.
Non nước Hồng Lam.
Riêng với Hà Tĩnh, vào năm Minh Mệnh thứ 12 (1831), đạo Hà Tĩnh chính thức trở thành tỉnh Hà Tĩnh. Để tinh giản bộ máy và tăng cường khả năng phòng thủ, triều đình thường gộp Hà Tĩnh và Nghệ An dưới quyền quản lý của một vị Tổng đốc An - Tĩnh. Vị Tổng đốc này nắm giữ quyền hạn bao trùm từ thuế khóa, nông nghiệp đến an ninh quân sự vùng biên giới, đóng vai trò then chốt trong việc duy trì kỷ cương triều đình tại địa phương.
Do các nguồn sử liệu chính thống ghi chép chưa đầy đủ, còn thiếu thống nhất nên mặc dù đã tra cứu khá nhiều, chúng tôi vẫn chưa thể thống kê được thật chính xác danh sách các vị Tổng đốc An - Tĩnh của triều Nguyễn. Tuy vậy các nguồn tài liệu này cũng đủ để chứng minh rằng triều Nguyễn đã tuân thủ nghiêm ngặt luật Hồi tỵ. Các vị quan được cử về miền An - Tĩnh đều là người ngoại tỉnh với tài năng kiệt xuất. Dưới đây là một số vị Tổng đốc tiêu biểu của miền An - Tĩnh xưa:
Thành Hà Tĩnh xưa, Tổng đốc An - Tĩnh Tạ Quang Cự đã cho khởi công xây dựng. ( Ảnh chụp không thám).
Tạ Quang Cự (1772-1862), người làng Dưỡng Mong, xã Phú Mỹ, huyện Phú Vang, tỉnh Thừa Thiên. Ông làm Tổng đốc An - Tĩnh giai đoạn (1830-1833), và được giao trông coi và tổ chức xây dựng tỉnh Hà Tĩnh khi tỉnh mới được thành lập (1831). Ông được xem là người có công đầu trong việc định hình diện mạo hành chính hiện đại cho vùng đất Hà Tĩnh.
3.Một cổng Thành Vinh xưa, vào năm 1831, Tổng đốc An - Tĩnh Tạ Quang Cự cho xây lại bằng đá ong. Ảnh tư liệu.
Năm 1831, trên cương vị Tổng đốc An Tĩnh, ông đã trực tiếp thực thi sắc lệnh chia tách trấn Nghệ An để thành lập tỉnh Hà Tĩnh. Không chỉ dừng lại ở thủ tục hành chính, ông còn là người đặt nền móng kiến trúc khi chỉ đạo quy hoạch và khởi công xây đắp thành Hà Tĩnh bằng đất với cấu trúc kiên cố, tạo lập trung tâm chính trị - quân sự vững chắc cho tỉnh mới.
Về mặt an ninh quốc phòng, Tạ Quang Cự đã thể hiện bản lĩnh của một võ tướng tài ba khi tổ chức lại hệ thống phòng thủ ven biển và biên giới phía Tây. Ông trực tiếp chỉ huy các chiến dịch dẹp tan thổ phỉ, ổn định vùng Trấn Ninh, giúp nhân dân yên tâm canh tác. Bên cạnh đó, ông đặc biệt quan tâm đến thủy lợi bằng việc huy động dân binh đắp đê ngăn mặn tại các vùng hạ lưu sông Lam và sông La, giúp cải tạo hàng ngàn mẫu ruộng bị nhiễm mặn thành đất canh tác màu mỡ. Với lối trị dân quyết đoán nhưng liêm chính, ông đã giúp vùng An Tĩnh vượt qua giai đoạn chuyển đổi hành chính ban đầu đầy khó khăn của vua Minh Mạng, biến vùng đất này trở thành hậu phương chiến lược vững mạnh cho triều Nguyễn.
Nguyễn Đăng Giai (?-1854), người làng Phù Chánh, xã Phù Chánh, tổng Thủy Liên, huyện Lệ Thuỷ, phủ Quảng Ninh, tỉnh Quảng Bình. Ông làm Tổng đốc An - Tĩnh kiêm coi đạo Thanh Hóa, trong khoảng thời gian từ 1850-1851. Ông là vị Tổng đốc để lại lòng tôn kính sâu sắc nhất trong tâm thức nhân dân Nghệ Tĩnh nhờ lối trị dân nhân bản. Công trạng nổi bật của ông là thực hiện triệt để chính sách "khoan thư sức dân"; ông thường xuyên tấu trình xin miễn giảm thuế khóa, cứu trợ lương thực cho dân nghèo trong những năm mất mùa, đói kém. Ông quan niệm rằng lòng dân là gốc rễ của sự ổn định, nên luôn ưu tiên giáo hóa hơn là dùng hình phạt.
Chùa Giai và cổ vật chùa Giai. Ảnh tư liệu.
Về hạ tầng, ông có công lớn trong việc khơi thông hệ thống kênh rạch, giúp nông nghiệp vùng Hà Tĩnh và Nghệ An thoát khỏi tình trạng úng ngập và nhiễm mặn. Đặc biệt, với lòng mộ đạo, ông đã đứng ra bảo trợ và trùng tu nhiều ngôi chùa cổ như Chùa Giai (Nghệ An), góp phần chấn hưng đời sống tâm linh địa phương. Chính đức độ bao dung và sự liêm chính đã khiến người dân xứ Nghệ lập Sinh từ để thờ phụng ông ngay khi ông còn tại thế, một minh chứng cho sự tôn vinh tuyệt đối từ dân chúng dành cho một vị quan "phụ mẫu".
Chân dung Đào Tấn. Ảnh: B.A.V.H. N.Đ.X. st.
Đào Tấn (1845-1907), người làng Vinh Thạnh, xã Phước Lộc, huyện Tuy Phước, tỉnh Bình Định. Ông là Tổng đốc đặc biệt nhất vì có hai lần làm Tổng đốc An - Tĩnh: lần đầu giai đoạn (1890-1893), lần hai giai đoạn (1897-1901). Trong hai lần giữ chức Tổng đốc An Tĩnh, Đào Tấn để lại dấu ấn sâu sắc về một vị quan "phụ mẫu" hết lòng vì dân.
Về mặt trị an và hành chính, Đào Tấn nổi tiếng với thái độ kiên định bảo vệ lợi ích của nhân dân trước sự hách dịch của quan lại thực dân Pháp. Ông chú trọng việc củng cố đê điều, khẩn hoang và ổn định đời sống dân nghèo tại các vùng ven biển Nghệ An và Hà Tĩnh. Đặc biệt, ông dành nhiều tâm huyết cho việc tôn tạo công trình trọng yếu như Thành cổ Vinh. Đối với các danh lam thắng cảnh, ông đã vận động trùng tu và viết văn bia ca tụng vẻ đẹp của chùa Hương Tích (Hà Tĩnh), giúp nâng cao vị thế tâm linh của "Hoan Châu đệ nhất danh lam" trong lòng sĩ phu và nhân dân.
Dấu ấn độc đáo nhất của Đào Tấn chính là việc biến Nghệ Tĩnh thành cái “nôi thứ hai” của nghệ thuật Tuồng, sau Bình Định. Ông thành lập các gánh hát, trực tiếp huấn luyện nghệ nhân và dùng sân khấu như một công cụ giáo hóa lòng yêu nước, đạo lý nhân nghĩa. Sự kết hợp tài tình giữa việc quản lý hành chính và phát huy di sản phi vật thể đã giúp ông quy tụ được lòng người, giữ vững bản sắc dân tộc giữa thời buổi nhiễu nhương. Khi rời chức, ông để lại niềm yêu kính vô hạn trong lòng nhân dân xứ Nghệ về một vị quan "phụ mẫu" hết lòng vì dân, vì nước và vì những giá trị văn hóa trường tồn của dân tộc.
Cổng làng Vinh Thạnh ở xã Phước Lộc, huyện Tuy Phước, do bộ Công cấp kinh phí xây để tưởng nhớ cụ Đào Tấn. Ảnh: H.V.M.
Tôn Thất Đàn (1871-1936), người xã Lại Thế, tổng Đường Anh, huyện Phú Vinh, phủ Thừa Thiên. Ông làm Tổng đốc An - Tĩnh giai đoạn (1923-1926). Ông đã để lại dấu ấn về một vị quan có cái nhìn thấu cảm về nỗi khổ của nhân dân. Công lao chính của ông là giữ vững kỷ cương phép nước, quyết liệt bài trừ tệ tham nhũng và nhũng nhiễu dân chúng trong hàng ngũ nha lại địa phương. Ông đã nỗ lực duy trì sự ổn định sản xuất trong bối cảnh kinh tế khó khăn, giúp người dân vùng Nghệ Tĩnh bớt đi gánh nặng từ các loại sưu thuế vô lý.
Dấu ấn đặc biệt của ông không chỉ nằm ở nhiệm kỳ Tổng đốc mà còn ở tinh thần thẳng thắn bảo vệ sự thật khi ông đã về triều làm Thượng thư bộ Hình. Hồi ký “Lạc viên tiểu sử” của Tôn Thất Đàn có ghi, khi phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh nổ ra, trước sự áp đặt tội danh chính trị từ thực dân Pháp, ông đã thẳng thắn lý sự để bảo vệ dân, góp phần làm giảm bớt sự cực đoan trong cách nhìn nhận của triều đình đối với dân nghèo vùng Nghệ Tĩnh, thể hiện tâm thế của một vị quan luôn đặt nỗi đau của dân lên trên chức nghiệp.
Có thể nói Luật Hồi tỵ là một bước tiến vượt bậc trong tư duy quản trị. Định chế này đã ngăn chặn hiệu quả tình trạng "phép vua thua lệ làng", bảo đảm rằng mỗi quyết sách của Tổng đốc đều hướng tới sự ổn định và phồn vinh của các địa phương trong đó có Hà Tĩnh.
Tài liệu tham khảo:
- Bách khoa toàn thư mở https://vi.wikipedia.org
- Quốc sử quán triều Nguyễn (2002), Đại Nam thực lục, NXB Giáo dục, Hà Nội.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1992), Đại Nam nhất thống chí, NXB Thuận Hóa, Huế.
- Bộ Hình triều Lê (1991), Quốc triều hình luật, NXB Pháp lý, Hà Nội.
- Nguyễn Văn Thành, Vũ Trinh, Trần Hựu (1994), Hoàng Việt luật lệ (Luật Gia Long), NXB Văn hóa Thông tin, Hà Nội.
- Viện Sử học (1998), Lịch sử Việt Nam tập IV (Thời Nguyễn), NXB Khoa học Xã hội, Hà Nội.
