Hợp tác xã nông nghiệp sinh thái đi tìm thị trường

Làm nông nghiệp sinh thái không còn là câu chuyện mang tính định hướng với nhiều hợp tác xã. Nhưng để người sản xuất duy trì sinh kế, gắn bó lâu dài, họ phải tìm cách biến những giá trị từ tự nhiên thành sản phẩm chinh phục người tiêu dùng trên thị trường. Đó cũng là câu chuyện được trao đổi xuyên suốt trong chuyến tham quan, học tập của hơn 20 tổ chức thành viên mạng lưới ALiSEA Việt Nam tại hai mô hình HTX Tây Đô Green Farm và HTX Bản Thổ (Thanh Hóa). 

Thực tế thử sức từ đồng ruộng cho thấy, khi kỹ thuật dần được hoàn thiện, thách thức tồn tại của các mô hình nông nghiệp sinh thái là làm sao để sản phẩm có được đầu ra ổn định và tổ chức sản xuất mang lại hiệu quả kinh tế cao.

Bảo quản, giảm thất thoát từ giải pháp thuận thiên

Tận dụng lợi thế các sản phẩm địa phương (hành, tỏi, vừng), HTX Tây Đô Green Farm (xã Hoằng Hóa) của anh Lê Phú Thanh kiên trì theo đuổi nguyên tắc không hóa chất, đa dạng hóa cây trồng trên vùng đất vốn nhiều khó khăn.

Anh Lê Phú Thanh, Giám đốc HTX Tây Đô Green Farm cho biết hợp tác xã đã từng bước cải tạo đất bằng phân hữu cơ, tăng cường đa dạng sinh học trên đồng ruộng. Tuy nhiên, khi sản xuất ổn định hơn, những khó khăn lại chuyển sang khâu sau thu hoạch và chế biến sâu.

"Lượng thất thoát khoảng 20% sản lượng sau thu hoạch do điều kiện bảo quản còn hạn chế. Đối với hành, tỏi, sâu mọt là vấn đề khó kiểm soát", anh Thanh muốn lắng nghe đóng góp của các chuyên gia tới thăm. 

Họ chia sẻ rằng muốn quản lý sâu bệnh, trước hết cần hiểu đặc tính sinh học của từng đối tượng gây hại, thay vì chỉ xử lý khi phát hiện triệu chứng và có bệnh. Việc vệ sinh kho bảo quản, khu sơ chế, kiểm soát nhiệt độ, độ ẩm, kết hợp các chế phẩm sinh học và kinh nghiệm bản địa là những giải pháp giúp giảm áp lực sâu bệnh, kéo dài thời gian bảo quản nông sản.

Còn với câu chuyện đầu ra, theo bà Trần Thị Thanh Bình, đại diện Trung tâm Nông nghiệp hữu cơ (Đại học Lâm nghiệp), sản phẩm sinh thái của anh Thanh có thể bán ra thì phải tập trung chế biến sâu. "Lạc có thể ép dầu, vừng chế biến thành các sản phẩm thực phẩm dinh dưỡng, ớt có thể làm ớt bột. Thì khi đó áp lực tiêu thụ có thể giảm đáng kể", bà Bình nói.

Các thành viên ALiSEA cũng chia sẻ nhiều kinh nghiệm về lựa chọn cơ cấu cây trồng phù hợp với điều kiện đất đai của vùng, áp dụng mô hình nông lâm kết hợp, đồng thời khuyến nghị HTX từng bước hoàn thiện hệ thống tưới tiêu và xây dựng thương hiệu cho sản phẩm, gắn kết với chuỗi tiêu dùng sạch.

Tạo hệ sinh thái thực phẩm nhờ rừng

Nằm trong Vườn Quốc gia Bến En, HTX Bản Thổ (xã Hóa Quỳ) lựa chọn hướng phát triển dựa vào hệ sinh thái rừng. Chị Lê Ngọc Linh thành lập hợp tác xã vào năm 2020 bắt đầu từ 3ha đồi trọc, tới nay phủ xanh với hơn 100 loài thực vật trên diện tích 6ha. Nữ lãnh đạo đặt mục tiêu vừa bảo vệ rừng, vừa tạo sinh kế cho người dân vùng lõi, đặc biệt là hỗ trợ phụ nữ và các nhóm yếu thế.

HTX phát triển các sản phẩm như mật ong, gừng, nghệ, dược liệu và cây trồng dưới tán rừng. Tùy điều kiện thời tiết và nguồn hoa tự nhiên, mỗi năm HTX thu hoạch khoảng 3-4 đợt mật. Sản phẩm mật ong lên men của HTX đã đạt chứng nhận OCOP, nguồn lợi từ hoạt động kinh doanh được tiếp tục tái đầu tư để trồng cây, phục hồi và làm giàu những vùng rừng nghèo. Hiện mỗi năm Bản Thổ có thể cung cấp khoảng 10 tấn mật ong trong mùa khai thác từ tháng 3 đến tháng 7, được bán thông qua hội chợ, sự kiện.

"Một cam kết quan trọng là cộng sinh với rừng và bảo vệ tính đa dạng sinh học. Trong quá trình khai thác mật ong tự nhiên, việc đốt vật liệu tạo khói có thể làm tàn lửa rơi xuống, gây nguy cơ ảnh hưởng đến rừng. Vì vậy, vật liệu tạo khói như bìa hoặc lá khô được đặt trong các ống chuyên dụng để tránh rơi ra môi trường. Và chỉ khi bánh mật đã được ong vít nắp mới tiến hành thu hoạch. Sau khi quay mật, tổ được đưa trở lại vị trí cũ để đàn ong tiếp tục sinh trưởng", chị Linh chia sẻ. 

Những mô hình như Bản Thổ không chỉ cần hỗ trợ về cơ sở hạ tầng trên địa hình vùng núi mà còn cần được kết nối thương mại hóa với doanh nghiệp, chuỗi cửa hàng thực phẩm sạch và các kênh phân phối hiện đại. Đồng thời, việc đào tạo năng lực cho cho các xã viên, kể câu chuyện từ sản phẩm lại cũng là yếu tố quan trọng để tạo sự khác biệt trên thị trường.

HTX Tây Đô Green Farm đã chứng minh nông nghiệp sinh thái có thể phát triển từ các sản phẩm địa phương, kiên trì phương thức hữu cơ, không hóa chất. HTX Bản Thổ mở ra hướng đi dựa vào hệ sinh thái rừng để tạo sinh kế, vừa khai thác giá trị tự nhiên, vừa góp phần bảo vệ và phục hồi rừng. Điểm chung của họ là dám dấn thân con đường nhiều khó khăn, kiên định với lý tưởng phát triển nông nghiệp sinh thái, bảo vệ tài nguyên.

Để phát triển bền vững, các mô hình sẽ cần tài liệu hóa quy trình, tăng cường kết nối giữa hợp tác xã với doanh nghiệp, hệ thống bán lẻ và các chương trình xúc tiến thương mại, kênh thương mại điện tử để sản phẩm sinh thái tiếp cận nhiều người tiêu dùng hơn. Cùng với sự hỗ trợ về chính sách, kỹ thuật và nguồn lực, các mô hình cần hướng tới tổ chức sản xuất có khả năng chống chịu và phát triển dựa trên các giải pháp thuận thiên.

Với vai trò kết nối, chia sẻ kiến thức, mạng lưới ALiSEA sẽ tiếp tục là cầu nối giữa các hợp tác xã, nhà khoa học và doanh nghiệp giúp chia sẻ kinh nghiệm thực tiễn, huy động nguồn lực và thúc đẩy liên kết thị trường. Bởi khi người làm nông nghiệp sinh thái có thể sống được bằng chính sản phẩm của mình, những mô hình như Tây Đô Green Farm hay Bản Thổ mới có điều kiện phát triển bền vững và lan tỏa giá trị.