Giá trị thật không cần danh xưng

Danh xưng là sự ghi nhận đáng trân trọng, nhưng không thể thay thế giá trị thật. Khi xã hội quá coi trọng học hàm, chức vụ và bằng cấp mà xem nhẹ cống hiến thực chất, danh xưng rất dễ trở thành chiếc áo khoác lên một giá trị rỗng. Điều còn lại sau cùng không phải là người ta được gọi là gì, mà là họ đã làm được gì cho cộng đồng.

Bài viết này không phủ nhận giá trị của học hàm, học vị hay các danh hiệu chính đáng; điều tôi muốn bàn là khi xã hội coi danh xưng quan trọng hơn những cống hiến thực chất.

Lời từ chối những chiếc áo rộng

Nhiều người gọi tôi bằng đủ loại danh xưng: nhà khoa học, nhà thơ, nhà văn, nhà phản biện xã hội... Lần nào tôi cũng chỉ mỉm cười và nhẹ nhàng từ chối.

Tôi không nhận mình thuộc khuôn khổ của danh xưng nào cả. Nhà văn phải có truyện ngắn, tiểu thuyết hay những tác phẩm sống được với thời gian. Nhà khoa học phải có những công trình được cộng đồng ghi nhận. Còn tôi, dẫu có nhiều sản phẩm nghiên cứu hay những bài viết phản biện, cũng chỉ xin nhận là một người cầm bút, ôm chiếc laptop lặng lẽ "nhả tơ cho đời", viết những điều mình cho là đúng, có ích và có trách nhiệm.

Mỗi khi chứng kiến ai đó quá coi trọng danh xưng, tôi lại trăn trở về một câu hỏi tưởng cũ mà chưa bao giờ cũ: Điều gì làm nên giá trị thực sự của một con người - danh xưng hào nhoáng hay những gì họ thực tâm để lại cho xã hội? Trong đời sống học thuật, học hàm và học vị vốn dĩ là thước đo cần thiết để xác lập chuẩn mực chuyên môn. Chúng là sự ghi nhận xứng đáng cho một giai đoạn phấn đấu không mệt mỏi trên con đường tri thức và hoàn toàn đáng được tôn trọng.

Nhưng, danh xưng hay bằng cấp xét cho cùng chỉ là "tấm vé" bước vào không gian khoa học, chứ không phải là chiếc ngai vàng để người ta an tọa mãi mãi. Sự tôn trọng ấy chỉ thực sự có sức nặng khi đi cùng năng lực, nhân cách và những đóng góp liên tục. Nếu danh xưng trở thành điểm dừng của sự tự mãn thay vì bệ phóng cho những cống hiến tiếp theo, thì chính nó sẽ tự đánh mất đi giá trị cốt lõi của mình.

Nhìn ra thế giới và nỗi buồn hội nhập

Nhìn ra thế giới, điều làm nên uy tín của các nhà khoa học không nằm ở cách người ta xướng tên họ lên, mà ở những công trình được đồng nghiệp quốc tế thừa nhận.

Không mấy ai gọi Albert Einstein là "Giáo sư Einstein" khi nhắc đến thuyết tương đối. Tên tuổi của ông, cũng như Isaac Newton, Charles Darwin hay Richard Feynman, tự thân nó đã là một bảo chứng vĩ đại gắn liền với tư tưởng và khám phá, chứ không phải chức danh.

Ngay cả trong giới công nghệ, Bill Gates, Steve Jobs hay Elon Musk đâu cần gắn thêm bất kỳ học vị nào trước tên mình. Giá trị của họ được đo lường bằng những sản phẩm làm thay đổi cách nhân loại sống và làm việc.

Trong khi đó, ở nước ta, dường như nhiều người vẫn chưa thoát khỏi "căn bệnh danh hão". Đầu thập niên 1990, khi đang làm việc ở nước ngoài, tôi được cử tham dự một hội nghị khoa học quốc tế tại Hoa Kỳ. Trong hội trường, các nhà khoa học đến từ nhiều quốc gia trao đổi trực tiếp, tranh luận sôi nổi và bình đẳng. Không ai quan tâm người đối diện mang học hàm hay chức vụ gì.

Trong khi đó, phần lớn đại biểu của đoàn ta, dù mang học hàm, học vị cao chót vót, vẫn phải đeo tai nghe phiên dịch để hiểu nội dung hội nghị. Hình ảnh ấy cứ ám ảnh tôi mãi. Trong môi trường học thuật quốc tế, điều quyết định vị thế của một nhà khoa học không phải là danh xưng in trên thẻ, mà là khả năng trực tiếp đối thoại, trình bày ý tưởng và bảo vệ nghiên cứu của mình trước cộng đồng trí thức.

Danh xưng có thể khiến bạn được vinh danh trong nước, nhưng bước ra diễn đàn toàn cầu, chỉ có tri thức, năng lực và những đóng góp thực chất mới tạo nên uy tín.

Đáng buồn thay, danh thiếp của không ít người hiện nay lại dài hơn cả thành tích thực tế. Trên các diễn đàn, hội nghị, học hàm, học vị và cả chức vụ cũ được xướng lên miên man, như thể mượn danh xưng để bảo chứng cho giá trị phát biểu. Có những tiến sĩ nhiều năm không công bố nổi một công trình đáng kể, có những giáo sư vắng bóng trên các diễn đàn quốc tế nhưng lại rất được trọng vọng trong các nghi thức giao tế hình thức. Chúng ta đang thực tâm tôn trọng tri thức, hay chỉ đang quỳ gối trước những danh xưng?

Những người không cần tô điểm

Tôi từng có cơ may được gần gũi với những con người mà tầm vóc của họ vượt xa mọi rào cản bằng cấp. Cố Thủ tướng Võ Văn Kiệt và ông Nguyễn Minh Nhị, nguyên Chủ tịch UBND tỉnh An Giang, đều xuất thân không qua các trường lớp hàn lâm bài bản, mà trui rèn và trưởng thành từ thực tiễn sinh động của trường đời.

Nhưng chính tư duy độc lập, bản lĩnh dám nghĩ dám làm, dám chịu trách nhiệm và khát vọng phụng sự nhân dân cháy bỏng đã đưa họ trở thành những nhà lãnh đạo kiệt xuất. Họ tỏa sáng mà không hề có nhu cầu tô điểm thêm cho mình bằng bất cứ danh hiệu nào.

Hai mươi năm trước, nguyên Phó Thủ tướng Vũ Khoan sau khi đọc những bài báo ca ngợi thành tích Việt Nam một cách thái quá đã nhắn nhủ tôi: Đất nước cần những tiếng nói phản biện để xã hội nhìn nhận đúng vị trí của mình, tránh tự ru ngủ bằng những mỹ từ hay các bảng xếp hạng hão huyền.

Dù lúc đó đang chuẩn bị sang Nhật Bản dự hội thảo, những lời tâm huyết của ông đã thôi thúc tôi viết bài báo "Danh hão" đã được đăng trên Báo Người Lao động. Đó không đơn thuần là câu chuyện về dăm ba danh hiệu, mà là tiếng chuông cảnh báo về một căn bệnh nguy hiểm hơn ngàn lần: sự ảo tưởng về giá trị thực của chính mình.

Chuyển dịch thước đo từ danh hiệu sang cống hiến

Một dân tộc nếu quen nghe những lời xưng tụng sẽ mù lòa trước khoảng cách thụt lùi cần vượt qua. Một nền khoa học nếu chỉ mải miết chạy theo số lượng học vị mà coi nhẹ chất lượng nghiên cứu sẽ mãi quẩn quanh trong những đề tài ngăn kéo. Một nền giáo dục nếu quá tôn thờ bằng cấp mà xem nhẹ năng lực sáng tạo sẽ chỉ rập khuôn ra những con người không dám nghĩ khác và làm khác.

Điều đáng lo không phải là việc chúng ta có quá nhiều giáo sư hay tiến sĩ. Bi kịch thực sự là khi xã hội đánh mất khả năng phân định đâu là học giả đích thực, đâu là kẻ mượn danh xưng để trục lợi. Danh xưng tự nó không có lỗi; lỗi nằm ở sự lạm dụng và tâm lý sính danh ảo tưởng.

Đã đến lúc, hệ quy chiếu để đánh giá trí thức cần một cuộc chuyển dịch thực chất và mạnh mẽ: từ hồ sơ sang sản phẩm; từ bằng cấp sang năng lực; từ danh hiệu sang cống hiến. Sự thay đổi này cần được cụ thể hóa bằng việc cải tổ các tiêu chí tuyển dụng, bổ nhiệm; mạnh dạn gạt bỏ những quy định cứng nhắc về thâm niên, bằng cấp.

Thay vào đó, cần thiết lập một cơ chế đánh giá minh bạch, đo lường bằng hiệu quả giải quyết các bài toán thực tiễn của đất nước và các công bố được quốc tế công nhận.

Ở nhiều đại học hàng đầu thế giới, giáo sư vẫn phải cạnh tranh khốc liệt, nghiên cứu liên tục. Uy tín không phải là đặc quyền trọn đời mà là cái cây phải được tưới tắm mỗi ngày bằng lao động sáng tạo. Một người không mang học hàm nhưng tạo ra những giá trị thiết thực cho nhân sinh, đáng kính trọng hơn vạn lần kẻ sở hữu hàng tá danh xưng mà không để lại cho đời một dấu ấn nào.

Lời kết

Tôi luôn tin rằng thời gian là hội đồng thẩm định công bằng và khắc nghiệt nhất. Danh xưng có thể giúp người ta ngẩng cao đầu trong vài phút giới thiệu ban đầu. Nhưng chỉ có giá trị thật mới giữ họ lại trong sự tôn kính của người đời sau nhiều thập kỷ.

Bởi đến cuối cùng, thứ đọng lại trong ký ức của xã hội không phải là chuỗi chức danh dài dằng dặc trước tên một con người, mà là những gì người ấy đã vắt kiệt tâm sức để cống hiến cho đất nước và nhân dân.