Lời tòa soạn: Ngày 31/7, Chính phủ Việt Nam ban hành Nghị quyết số 36/2026/NQ-CP về đơn giản hóa thủ tục hành chính trong cấp mã số vùng trồng và mã số cơ sở đóng gói. Việc đơn giản hóa thủ tục giúp mở rộng khả năng tiếp cận mã số vùng trồng, nhưng cũng đặt ra yêu cầu cao hơn đối với hậu kiểm, truy xuất nguồn gốc và trách nhiệm của từng chủ thể trong chuỗi.
Báo Nông nghiệp và Môi trường trao đổi với ông Sakda Sinives, chuyên gia nông nghiệp Thái Lan. Với hơn 30 năm kinh nghiệm và nhiều năm nghiên cứu, tư vấn về sản xuất, thị trường và xuất khẩu sầu riêng, ông Sakda Sinives chia sẻ mô hình gắn kết hợp tác xã (HTX) trong chuỗi giá trị nông sản xuất khẩu ở Thái Lan.
Nông dân chất sầu riêng lên xe tại một trung tâm vận chuyển ở Chanthaburi (Thái Lan) để phân loại và đóng gói xuất khẩu, tháng 5/2025. Ảnh: Xinhua.
Hợp tác xã: Mắt xích đầu tiên của chuỗi xuất khẩu
Để được cấp mã số vùng trồng phục vụ xuất khẩu, nông dân Thái Lan được khuyến khích tham gia HTX. Xin ông cho biết mô hình này được vận hành thế nào trong chuỗi xuất khẩu nông sản, cụ thể là đối với sầu riêng xuất khẩu sang Trung Quốc?
Tại Thái Lan, HTX nông nghiệp và các nhóm sản xuất lớn, gọi là "Plang Yai". Tương tự nhóm nông dân sản xuất theo GAP tại Việt Nam, Plang Yai là cầu nối giữa nông dân, cơ sở đóng gói, cơ quan quản lý và Tổng cục Hải quan Trung Quốc (GACC). Các cơ sở đóng gói địa phương thường được gọi là "Lhong" theo tiếng Triều Châu.
Thay vì để hàng nghìn hộ dân tự đăng ký, HTX và nhóm Plang Yai liên kết các vườn nhỏ thành vùng sản xuất tập trung. HTX đại diện thành viên đăng ký và duy trì chứng nhận Thực hành nông nghiệp tốt (GAP) cùng mã số vùng trồng với Cục Nông nghiệp Thái Lan và GACC.
Theo đó, HTX tập hợp sản lượng để ký hợp đồng theo mùa với doanh nghiệp xuất khẩu hoặc cơ sở đóng gói. Hợp đồng có thể quy định giá tối thiểu, đồng thời đặt ra yêu cầu cụ thể về chất lượng và độ chín, như hàm lượng chất khô tối thiểu 32% đối với sầu riêng Monthong.
Đây cũng là “cửa kiểm soát” đầu tiên trước khi sầu riêng vào cơ sở đóng gói. HTX bố trí lịch thu hoạch, kiểm tra hàm lượng chất khô và dư lượng hóa chất trước khi cắt trái. Mỗi lô hàng phải gắn với mã số hợp lệ của vườn thành viên để có thể truy xuất nguồn gốc và xác định trách nhiệm khi xảy ra vi phạm.
Điều kiện tham gia hợp tác xã hướng xuất khẩu
Để gia nhập HTX và tham gia vùng trồng xuất khẩu, nông dân Thái Lan phải đáp ứng những điều kiện nào (về diện tích, quy trình canh tác, ghi chép nhật ký sản xuất…)?
Để tham gia chuỗi xuất khẩu và được cấp mã số vùng trồng hoặc chứng nhận GAP thông qua HTX, nhóm Plang Yai, nông dân Thái Lan phải đáp ứng các yêu cầu cụ thể về đất đai, quy trình sản xuất và ghi chép thông tin.
Trước hết, nông dân phải có giấy tờ hợp pháp về quyền sở hữu hoặc sử dụng đất. Mỗi thửa đất được lập bản đồ bằng tọa độ GPS hoặc GIS để xác định chính xác diện tích, ranh giới và tránh chồng lấn.
Tất cả thành viên phải tuân thủ Tiêu chuẩn GAP quốc gia của Thái Lan (TAS 9001) dưới sự giám sát của Cục Nông nghiệp. Nguồn nước tưới phải được kiểm tra nguy cơ ô nhiễm kim loại nặng và nước thải công nghiệp. Đất trồng được kiểm tra hằng năm đối với các kim loại nặng như cadimi và chì.
Nông dân chỉ được sử dụng thuốc bảo vệ thực vật đã đăng ký và được cơ quan chức năng cho phép. Việc sử dụng phải đúng liều lượng ghi trên nhãn và tuân thủ nghiêm ngặt thời gian cách ly trước thu hoạch.
Mỗi hộ phải thường xuyên cập nhật nhật ký sản xuất, ghi rõ thời gian, liều lượng và người thực hiện mỗi lần bón phân, phun thuốc bảo vệ thực vật hoặc sử dụng chất điều hòa sinh trưởng. HTX và cán bộ Cục Nông nghiệp có thể kiểm tra đột xuất các hồ sơ này.
Vườn sầu riêng cũng phải đáp ứng yêu cầu về chăm sóc cây và quản lý tán. Cây cần được trồng với khoảng cách phù hợp, trên mô đất cao; khu vực trong phạm vi 40-50 cm quanh gốc phải được dọn sạch cỏ và tàn dư hữu cơ. Những biện pháp này giúp hạn chế các mầm bệnh trong đất, đặc biệt là nấm Phytophthora.
Chuyên gia Thái Lan Sakda Sinives có hơn 30 năm kinh nghiệm trong lĩnh vực trồng trọt, bảo vệ thực vật và nhiều năm nghiên cứu, tư vấn về sản xuất, xuất khẩu sầu riêng. Ảnh: NNMT.
Kiểm soát chất lượng sầu riêng xuất khẩu từ vùng trồng
HTX kiểm soát việc tuân thủ của từng thành viên như thế nào? Có cán bộ kỹ thuật kiểm tra vườn, giám sát vật tư đầu vào và xác nhận sản phẩm trước khi thu hoạch hay không, thưa ông?
Thái Lan áp dụng cơ chế giám sát nhiều tầng. HTX và nhóm Plang Yai tự kiểm soát chất lượng nội bộ, dưới sự kiểm tra của cơ quan quản lý nhà nước.
Các HTX sầu riêng lớn và nhóm Plang Yai tuyển dụng cán bộ nông nghiệp, kỹ sư nông học chuyên trách. Đội ngũ này thường xuyên kiểm tra vườn, hướng dẫn nông dân áp dụng quản lý dịch hại tổng hợp (IPM) và đối chiếu nhật ký sản xuất.
Trước khi thu hoạch, cán bộ kỹ thuật kiểm tra các sinh vật gây hại phổ biến như rệp vảy, rệp sáp và sâu đục quả. Mẫu sầu riêng được lấy để đo hàm lượng chất khô, qua đó xác định trái đã đủ độ chín hay chưa. Tại Thái Lan, việc bán sầu riêng non là hành vi vi phạm pháp luật và có thể bị xử phạt.
HTX cũng lấy mẫu quả và lá để xét nghiệm trước khi cho phép thu hoạch. Việc xét nghiệm nhằm phát hiện dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, kim loại nặng như cadimi và các chất tạo màu bị cấm như Basic Yellow 2.
Từ giai đoạn 2023-2024, Thái Lan cho phép các tổ chức kiểm định chất lượng độc lập đã được cấp phép tham gia hỗ trợ hoạt động kiểm tra của Cục Nông nghiệp. Trước khi rời vườn, từng thùng sầu riêng được gắn tem hoặc mã QR, liên kết trực tiếp với mã số lô trồng đã đăng ký. Nhờ đó, cơ quan chức năng có thể truy xuất chính xác nguồn gốc và xác định trách nhiệm nếu phát hiện vi phạm.
Chuyên gia tiến hành các xét nghiệm dư lượng thuốc bảo vệ thực vật trong phòng thí nghiệm tại Đại học Rambhai Barni Rajabhat, tỉnh Chanthaburi (Thái Lan). Ảnh: China Daily.
Xin ông chia sẻ, nếu một hộ vi phạm yêu cầu về dư lượng, kiểm dịch thực vật hoặc truy xuất nguồn gốc, mã số của toàn HTX có bị đình chỉ hay thu hồi không?
Thái Lan áp dụng hệ thống truy xuất nguồn gốc cho từng lô trồng. Cách làm này giúp xử lý đúng người, đúng vi phạm mà không làm gián đoạn hoạt động của những thành viên vẫn tuân thủ quy định.
Khi GACC hoặc cơ quan kiểm tra tại cảng Thái Lan phát hiện dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, kim loại nặng hoặc sinh vật kiểm dịch như rệp sáp, hệ thống truy xuất nguồn gốc sẽ được kích hoạt. Do từng thùng hàng gắn với mã lô trồng cụ thể, chỉ hộ sản xuất hoặc lô trồng vi phạm bị đình chỉ hoặc thu hồi mã. Các thành viên khác của HTX vẫn được tiếp tục xuất khẩu nếu đáp ứng đầy đủ yêu cầu.
HTX, nhóm Plang Yai và cơ sở đóng gói cũng phải chịu trách nhiệm. Nếu sản phẩm vi phạm liên tục xuất phát từ nhiều lô trồng thành viên, cho thấy hệ thống kiểm soát nội bộ không hiệu quả, Cục Nông nghiệp Thái Lan có thể tạm đình chỉ mã xuất khẩu chung của HTX. Toàn bộ lô hàng sử dụng mã này cũng có thể bị tạm dừng cho đến khi kiểm tra hoàn tất.
Cơ sở đóng gói, hay Lhong, có thể bị xử phạt hành chính nếu để xảy ra sai phạm. Mã chứng nhận Thực hành sản xuất tốt (GMP) của cơ sở có thể bị đình chỉ hoặc thu hồi nếu đơn vị này thiếu trách nhiệm trong khâu phân loại, làm sạch và kiểm soát chất lượng sầu riêng trước khi xuất khẩu.
Bài học kinh nghiệm
Từ kinh nghiệm của Thái Lan, Việt Nam có thể tổ chức liên kết giữa nông dân, HTX, cơ sở đóng gói và doanh nghiệp xuất khẩu như thế nào?
Từ kinh nghiệm của Thái Lan, Việt Nam có thể đơn giản hóa thủ tục cấp mã số nhưng phải tăng cường kiểm tra, giám sát sau đăng ký. Chuỗi cung ứng cần phân định rõ trách nhiệm của từng khâu: nông dân sản xuất theo GAP; HTX kiểm soát chất lượng nội bộ; cơ sở đóng gói đạt chuẩn GMP thực hiện phân loại, làm sạch và gắn mã QR; doanh nghiệp xuất khẩu chịu trách nhiệm về thủ tục thông quan.
Thứ nhất, Việt Nam cần xây dựng nền tảng truy xuất nguồn gốc số tích hợp. Hệ thống này phải kết nối mã số vùng trồng, chứng nhận GAP và mã lô trồng với mã GMP của cơ sở đóng gói. Mỗi container xuất khẩu phải truy xuất được ngay đến danh sách các vườn cung cấp nguyên liệu đã được xác minh.
Thứ hai, cần thể chế hóa hệ thống kiểm soát nội bộ của HTX. Theo đó, HTX không nên chỉ làm thủ tục hành chính mà phải trực tiếp quản lý chất lượng. Mỗi HTX cần có cán bộ kỹ thuật đủ năng lực kiểm tra trước thu hoạch và xác nhận nhật ký sản xuất trước khi sầu riêng được đưa đến cơ sở đóng gói.
Thứ ba, cần áp dụng cơ chế chia sẻ trách nhiệm trên toàn chuỗi. Hợp đồng liên kết giữa nông dân, cơ sở đóng gói và doanh nghiệp xuất khẩu phải quy định rõ trách nhiệm của từng bên. Nếu lô hàng bị từ chối do nguyên liệu chứa dư lượng hóa chất, chủ mã số vùng trồng phải chịu trách nhiệm. Nếu vi phạm phát sinh từ việc bảo quản không đúng quy trình hoặc gian lận mã số vùng trồng, trách nhiệm thuộc về cơ sở đóng gói hoặc doanh nghiệp xuất khẩu.
Bên cạnh đó, Việt Nam nên huy động các tổ chức kiểm định độc lập và khu vực tư nhân. Trong mùa thu hoạch cao điểm, các phòng thí nghiệm và tổ chức kiểm định đủ năng lực có thể được cấp phép kiểm tra, chứng nhận chất lượng và dư lượng trước khi xuất khẩu. Cách làm này giúp giảm áp lực cho cơ quan nhà nước nhưng vẫn phải bảo đảm sự giám sát và thống nhất về tiêu chuẩn.
Cuối cùng, cần đẩy mạnh chế biến sâu để bảo vệ giá trị ngành sầu riêng. Khi sản lượng tăng, Việt Nam có thể mở rộng sản xuất sầu riêng đông lạnh và các sản phẩm chế biến có giá trị gia tăng. Giải pháp này giúp tiêu thụ sản lượng dư thừa trong mùa thu hoạch, ổn định giá sầu riêng tươi và tận dụng những quả không đạt yêu cầu về hình thức nhưng vẫn bảo đảm chất lượng cho chế biến.
Trân trọng cảm ơn ông!
