Thời đại AI giúp việc tiếp cận tri thức trở nên dễ dàng. Mọi câu hỏi dường như đều có thể được trả lời trong vài giây. Mọi vấn đề đều có hàng trăm giải pháp. Với sự xuất hiện của trí tuệ nhân tạo, ngay cả việc ghi nhớ, tổng hợp, phân tích và dự đoán cũng đang được đơn giản hóa.
Tiến sĩ kinh tế Manfred F. R. Kets de Vries. Ảnh: TL
Vậy mà, trong thời đại AI tưởng chừng thừa mứa những tiện nghi, con người lại càng trở nên hoang mang và bất an. Thông tin sai lệch, sự thật nửa vời, những lập luận khoác áo tri thức rỗng xuất hiện ở khắp nơi, không ngừng gây hiểu lầm, làm gia tăng định kiến và xói mòn khả năng phán đoán của từng cá nhân. Hệ lụy là, càng sống trong thông tin, chúng ta càng do dự, càng cực đoan, càng dễ bị dẫn dắt. Trước áp lực ấy, nhiều người tìm đến những thói quen gây nghiện, những hình thức tiêu thụ tức thời như một cách giải tỏa.
Tiến sĩ kinh tế Manfred F. R. Kets de Vries đồng thời cũng là nhà phân tâm học, cho rằng điều chúng ta nên làm là tích lũy trí tuệ, tức là học cách đưa ra những quyết định khôn ngoan hơn trong những hoàn cảnh phức tạp của đời sống.
Có một ngộ nhận khi đồng nhất tri thức, trí thông minh và trí tuệ là một. Thực tế, đó là những phạm trù hoàn toàn khác nhau. Nếu kiến thức là thứ đến từ thế giới bên ngoài, thì trí tuệ khởi sinh từ bên trong. Nói đơn giản, trí tuệ là khả năng vận dụng những điều đã biết một cách phù hợp, đúng lúc và có ý nghĩa. Người khôn ngoan không phải là người biết nhiều nhất, mà là người biết đánh giá đâu là điều đáng tin, đâu là điều cần nghi ngờ, và đâu là điều nên buông bỏ.
Một người có thể rất thông minh, rất hiểu biết, nhưng vẫn đưa ra những quyết định gây tổn hại cho bản thân và người khác. Một xã hội có thể đầy rẫy chuyên gia, dữ liệu, báo cáo, nhưng vẫn rơi vào khủng hoảng đạo đức, chia rẽ và mất phương hướng. Ngược lại, một người khôn ngoan sẽ không ngần ngại đấu tranh để tìm ra điều tốt nhất cho bản thân và xã hội.
Trong cuốn sách “Lãnh đạo khôn ngoan” (tựa gốc: Leading Wisely), tiến sĩ kinh tế Manfred F. R. Kets de Vries mang đến một cuộc thảo luận đầy hấp dẫn về những cách giúp con người trở nên khôn ngoan hơn, không chỉ ở phương diện lãnh đạo mà còn đi sâu vào đời sống cá nhân. Bởi theo ông, một khi con người hiểu được tầm quan trọng của sự khôn ngoan sẽ đưa ra những quyết định sáng suốt hơn trên hành trình cuộc đời. Những quyết định khôn ngoan này có vai trò hết sức quan trọng đối với hạnh phúc của cá nhân và sự ổn định của xã hội.
“Nếu ai cũng đứng lên đấu tranh cho những điều tốt đẹp, nếu con người ở khắp nơi trên thế giới sẵn sàng chia sẻ các giá trị của mình, thế giới có thể thay đổi. Nói cách khác, kho báu quý giá nhất của một quốc gia có thể chính là sự hiện diện của những công dân khôn ngoan”, tiến sĩ kinh tế Manfred F. R. Kets de Vries nhìn nhận.
Cuốn sách hướng dẫn kỹ năng sống thời đại AI. Ảnh: TL
Nhìn vào tình hình thế giới hiện tại, tiến sĩ kinh tế Manfred F. R. Kets de Vries dự báo tương lai của nhân loại dường như phụ thuộc vào kết quả của cuộc đua giữa sức mạnh ngày càng lớn của công nghệ và sự khôn ngoan trong cách sử dụng công nghệ của con người.
Thời đại AI, nếu con người chọn cạnh tranh với máy móc, thì đó là một cuộc đua đã định sẵn phần thua. Điều nguy hiểm là, khi cố ganh đua với máy móc, con người dễ đồng nhất giá trị của mình với hiệu suất, tốc độ, số lượng thông tin xử lý được. Lúc ấy, con người tự thu hẹp mình thành một phiên bản kém hoàn hảo của máy móc. Vì thế, vấn đề không phải thông minh hơn, mà là bảo đảm rằng trí tuệ của con người không bị tụt lại phía sau.
Quan trọng hơn, trong một thế giới ngày càng phức tạp như hiện nay, việc thiếu trí tuệ không còn là vấn đề cá nhân, mà trở thành rủi ro của toàn xã hội. Bởi như người ta vẫn thường nói, cả trăm bậc hiền triết không thể biến thế giới thành thiên đường, nhưng chỉ một kẻ ngốc cũng đủ biến thế giới thành địa ngục.
Tiến sĩ kinh tế Manfred F. R. Kets de Vries không xem trí tuệ là một trạng thái cao siêu hay một phẩm chất chỉ dành riêng cho những bậc hiền triết, mà là khả năng ai cũng có thể học hỏi từng ngày. Vì vậy, một lãnh đạo khôn ngoan không thể “hành xử giống như những diễn viên trong một chương trình truyền hình thực tế đang cố gắng truyền bá ảo tưởng của bản thân. Họ nói những gì người dân muốn nghe, nhưng lại không có khả năng đưa ra những lời khuyên sáng suốt cho các công dân của mình”.
Từ đó, ông nhấn mạnh kỹ năng sống đích thực trong thời đại AI: “Nghe có vẻ ngây thơ, nhưng tôi cũng muốn thế giới có những nhà lãnh đạo xem trọng tự do, lòng nhân ái, các giá trị đạo đức và phẩm chất tốt đẹp của con người. Chúng ta không bao giờ được quên rằng sự tự do phát triển mạnh mẽ nhất từ nền tảng của chính đạo đức và sự chính trực, chứ không phải sự giả tạo”.
