Thị trường sầu riêng trước ngã rẽ mới: [Bài 2] Chung tay thay đổi cách làm

Từ mua nhiều sang mua đúng chuẩn

Khi yêu cầu của thị trường ngày càng khắt khe, điều doanh nghiệp tìm kiếm không còn là tìm đủ nguồn hàng để kịp tiến độ giao cho đối tác mà là nguồn nguyên liệu đáp ứng đồng đều các tiêu chuẩn về chất lượng, an toàn thực phẩm và truy xuất nguồn gốc.

Sự thay đổi này đang diễn ra rõ nét tại nhiều doanh nghiệp xuất khẩu sầu riêng. Theo ông Phan Nhật Tâm - Giám đốc Công ty TNHH Khởi Phong Farm (Đồng Nai), thay đổi lớn nhất hiện nay không nằm ở sản lượng thu mua mà ở tiêu chí lựa chọn nguyên liệu. Trong điều kiện thời tiết bất lợi, đặc biệt là mưa kéo dài, chất lượng sầu riêng giữa các vùng trồng có sự chênh lệch rõ hơn, buộc doanh nghiệp phải tăng cường kiểm tra, lấy mẫu đánh giá trước khi quyết định thu mua. Việc siết chặt khâu kiểm soát chất lượng không chỉ nhằm đáp ứng yêu cầu của từng thị trường mà còn là cách để giữ uy tín với đối tác trong bối cảnh các quy định nhập khẩu ngày càng chặt chẽ.

"Thay vì ưu tiên số lượng như trước, chúng tôi tập trung nhiều hơn vào chất lượng. Chỉ những lô hàng đáp ứng yêu cầu mới được đưa vào đóng gói để xuất khẩu," ông Tâm cho biết.

TS. Lê Phong Hải - Giám đốc Trung tâm Chuyển giao công nghệ Biotech Solution, Phó Chủ tịch CLB Doanh nông Việt Nam cho rằng, đây là xu hướng tất yếu khi ngành sầu riêng bước vào giai đoạn cạnh tranh bằng chất lượng. Nếu trước đây doanh nghiệp chủ yếu kiểm tra sản phẩm ở khâu cuối thì nay việc kiểm soát phải được thực hiện ngay từ vùng trồng.

Theo ông Hải, doanh nghiệp cần hiểu rõ nguồn nguyên liệu được sản xuất ở đâu, quy trình canh tác như thế nào và những yếu tố nào có thể ảnh hưởng đến chất lượng. Chỉ khi kiểm soát được toàn bộ quá trình này, doanh nghiệp mới chủ động đáp ứng yêu cầu của các thị trường nhập khẩu.

"Quan trọng nhất là phải kiểm soát được chất lượng ngay từ vùng trồng. Khi doanh nghiệp biết rõ nguồn nguyên liệu của mình đến từ đâu và được sản xuất như thế nào thì việc đáp ứng yêu cầu của thị trường sẽ chủ động hơn rất nhiều," ông Hải nhận định.

Thực tế cho thấy, thị trường hiện nay không còn chấp nhận tư duy "có hàng là bán được". Mỗi lô hàng đều phải đáp ứng đồng thời nhiều tiêu chí về chất lượng, an toàn thực phẩm và truy xuất nguồn gốc. Điều đó cũng buộc doanh nghiệp phải thay đổi cách tổ chức thu mua, chuyển từ ưu tiên sản lượng sang ưu tiên chất lượng ngay từ đầu vào.

Liên kết điều chỉnh quy trình sản xuất, chinh phục thị trường khó tính

Nếu như trước đây doanh nghiệp chủ yếu xuất hiện khi bước vào vụ thu hoạch thì nay nhiều đơn vị đã lựa chọn đồng hành với người trồng ngay từ đầu vụ. Thay vì chờ đến lúc thu mua mới kiểm tra chất lượng, doanh nghiệp bắt đầu tham gia sâu hơn vào quá trình sản xuất để bảo đảm nguồn nguyên liệu đáp ứng yêu cầu của từng thị trường.

Theo bà Ngô Tường Vy - Tổng Giám đốc Công ty TNHH Xuất nhập khẩu trái cây Chánh Thu, thay đổi lớn nhất của doanh nghiệp hiện nay là chủ động làm việc với khách hàng trước để nắm nhu cầu của từng thị trường, sau đó mới xây dựng kế hoạch sản xuất và hợp tác xã và nông dân. Khi có đầu ra ổn định thì việc liên kết mới bền vững.

Theo bà, doanh nghiệp luôn đồng hành với nông dân ngay từ đầu vụ, tư vấn quy trình chăm sóc, thời điểm thu hoạch và các tiêu chuẩn kỹ thuật cần đáp ứng. Khi đã thống nhất quy trình, doanh nghiệp sẽ xây dựng cơ chế liên kết phù hợp để vừa bảo đảm đầu ra cho người trồng, vừa chủ động nguồn nguyên liệu cho xuất khẩu.

Ngoài hình thức thu mua theo giá thị trường, doanh nghiệp còn hỗ trợ thêm chi phí cho những hợp tác xã và nhà vườn thực hiện đúng quy trình sản xuất nhằm khuyến khích hình thành vùng nguyên liệu đạt chuẩn.

Bà Vy cho rằng tư duy về thị trường xuất khẩu cũng đã thay đổi rất nhiều. Nếu trước đây nhiều người vẫn xem Trung Quốc là thị trường tương đối dễ tính thì hiện nay, các yêu cầu về chất lượng, truy xuất nguồn gốc và an toàn thực phẩm ngày càng tiệm cận với những thị trường khó tính khác.

"Đáp ứng tiêu chuẩn không còn là lợi thế mà đã trở thành điều kiện để duy trì xuất khẩu. Vì vậy, doanh nghiệp và nông dân phải cùng thay đổi, cùng tuân thủ một quy trình chung ngay từ đầu vụ," bà Vy nhấn mạnh.

Ở góc độ tổ chức sản xuất, theo bà Đặng Thị Thúy Nga - Giám đốc Hợp tác xã thương mại dịch vụ nông nghiệp Xuân Định, hợp tác xã hiện không chỉ làm nhiệm vụ thu mua mà còn trở thành cầu nối giữa doanh nghiệp và người trồng. Mỗi khi thị trường hoặc doanh nghiệp cập nhật yêu cầu mới, hợp tác xã đều nhanh chóng phổ biến đến các thành viên để điều chỉnh quy trình sản xuất.

"Mỗi khi có quy định mới hay doanh nghiệp phản hồi về chất lượng, chúng tôi đều thông tin ngay đến các thành viên. Việc tập huấn được thực hiện thường xuyên để bà con kịp thời điều chỉnh, thay vì đợi đến lúc thu hoạch mới xử lý," bà Nga cho biết.

Theo bà Nga, chất lượng không được tạo ra ở khâu tuyển chọn cuối cùng mà được hình thành trong suốt quá trình canh tác. Vì vậy, việc tuân thủ quy trình sản xuất, ghi chép nhật ký đồng ruộng và sử dụng vật tư đúng hướng dẫn đang trở thành yêu cầu bắt buộc đối với các thành viên hợp tác xã.

Nỗ lực của từng doanh nghiệp đang góp phần nâng cao chất lượng nguyên liệu, nhưng để tạo ra sự thay đổi bền vững cho toàn ngành, cần nhiều hơn những vùng nguyên liệu được tổ chức bài bản và những chuỗi liên kết đủ chặt chẽ giữa doanh nghiệp, hợp tác xã và người trồng. Đây cũng sẽ là nền tảng để ngành sầu riêng Việt nâng cao sức cạnh tranh trong giai đoạn phát triển tiếp theo.