Thị trường carbon Việt Nam: 110 doanh nghiệp sẵn sàng ‘thử lửa’

Sáng 10/4, tại TP.HCM, Cục Biến đổi khí hậu (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) phối hợp cùng Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (UNDP) tổ chức hội thảo đào tạo “Tăng cường năng lực sẵn sàng tham gia thị trường carbon tại Việt Nam”, đánh dấu bước chuẩn bị quan trọng trước thời điểm thị trường carbon nội địa chính thức vận hành.

Sự kiện diễn ra trong bối cảnh Việt Nam đang tăng tốc hoàn thiện hành lang pháp lý cho thị trường carbon, đây là một cấu phần then chốt trong lộ trình thực hiện cam kết phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050. Với sự tham gia của 110 doanh nghiệp thuộc ba lĩnh vực phát thải lớn gồm nhiệt điện, sắt thép và xi măng, giai đoạn thí điểm này được xem là phép thử đầu tiên cho cơ chế giao dịch hạn ngạch phát thải khí nhà kính tại Việt Nam.

Từ khung pháp lý đến “sàn” carbon đầu tiên

Hai văn bản nền tảng vừa được ban hành là Nghị định số 29/2026/NĐ-CP về sàn giao dịch carbon trong nước và Quyết định số 263/QĐ-TTg phê duyệt phân bổ tổng hạn ngạch phát thải khí nhà kính đã tạo khung pháp lý cho thị trường  carbon vận hành.

Theo ông Nguyễn Tuấn Quang, Phó Cục trưởng Cục Biến đổi khí hậu, đây là thời điểm Việt Nam chuyển từ giai đoạn chuẩn bị chính sách sang vận hành thực chất.

“Thị trường carbon không chỉ là nghĩa vụ, mà là cơ hội. Việc tham gia sớm và chủ động sẽ giúp doanh nghiệp tối ưu hóa nguồn lực, chủ động trong lập kế hoạch sản xuất gắn với kiểm soát phát thải, đổi mới công nghệ và tạo dựng lợi thế cạnh tranh trong bối cảnh các rào cản phát thải khí nhà kính đang ngày càng thắt chặt trên toàn cầu”, ông Quang nhấn mạnh.

Theo phân bổ hiện nay, 110 cơ sở được cấp hạn ngạch phát thải cho giai đoạn 2025-2026, gồm 34 cơ sở nhiệt điện, 25 cơ sở sắt thép và 51 cơ sở xi măng. Đây là nhóm doanh nghiệp đầu tiên được phép giao dịch trên sàn carbon trong nước.

Cơ chế vận hành được thiết kế theo nguyên tắc: Doanh nghiệp phát thải thấp hơn mức hạn ngạch được cấp có thể bán phần dư; doanh nghiệp phát thải vượt ngưỡng phải mua thêm hạn ngạch hoặc dùng tín chỉ carbon để bù trừ, nhưng mức bù trừ bằng tín chỉ không vượt quá 30% lượng hạn ngạch được phân bổ.

Ông Nguyễn Thành Công, Phó trưởng phòng Thị trường carbon (Cục Biến đổi khí hậu) cho biết, điều cốt lõi doanh nghiệp cần hiểu là thị trường carbon Việt Nam có hai loại hàng hóa chính: hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon.

“Nếu coi hạn ngạch là giấy phép phát thải được cấp trước, thì tín chỉ carbon là kết quả giảm phát thải đã đạt được. Hai loại hàng hóa này cùng tồn tại và liên kết với nhau thông qua cơ chế bù trừ”, ông Công giải thích.

Toàn bộ giao dịch sẽ diễn ra trên sàn giao dịch carbon đặt tại Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX), sử dụng hạ tầng kỹ thuật của hệ thống giao dịch chứng khoán hiện hành. Song song đó, Bộ Nông nghiệp và Môi trường quản lý Hệ thống Đăng ký Quốc gia - nơi ghi nhận toàn bộ hạn ngạch và tín chỉ carbon như một dạng tài sản số của doanh nghiệp.

Bà Francesca Nardini, Phó Trưởng đại diện thường trú UNDP tại Việt Nam cho biết, UNDP đang đồng hành cùng Việt Nam trong việc xây dựng nền móng kỹ thuật cho thị trường mới mẻ này.

“UNDP khẳng định cam kết tiếp tục hỗ trợ Chính phủ Việt Nam trong việc xây dựng một thị trường carbon minh bạch và hoạt động hiệu quả. Chúng tôi đã hỗ trợ kỹ thuật để thiết lập Hệ thống Đăng ký Quốc gia về hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon, cấu phần thiết yếu để bảo đảm an toàn giao dịch, theo dõi quyền sở hữu và quản lý tài sản carbon”, bà Francesca Nardini nói.

Doanh nghiệp bước vào sân chơi mới: Cơ hội lớn, thách thức không nhỏ

Nếu hành lang pháp lý và hạ tầng kỹ thuật đang dần hoàn thiện, thì bài toán lớn nhất hiện nay lại nằm ở chính doanh nghiệp - chủ thể trực tiếp tham gia thị trường.

Theo bà Đặng Hồng Hạnh, chuyên gia biến đổi khí hậu, Công ty cổ phần Quản lý PoA Carbon Việt Nam, điểm đặc biệt của giai đoạn thí điểm là chỉ có 110 doanh nghiệp đầu tiên tham gia và đây vừa là lợi thế, vừa là áp lực.

“Những doanh nghiệp này là nhóm được tiếp cận sớm nhất với cơ chế thị trường carbon, được hỗ trợ tăng cường năng lực và làm quen trước với quy trình giao dịch. Nhưng đi cùng quyền lợi là nghĩa vụ rất rõ: họ phải nộp trả lượng hạn ngạch tương ứng với lượng phát thải thực tế của mình”, bà Hạnh nói.

Theo bà Hạnh, lợi ích lớn nhất của việc tham gia sớm không chỉ nằm ở quyền mua bán hạn ngạch, mà còn ở cơ hội thay đổi tư duy quản trị.

“Trước đây doanh nghiệp chỉ coi giảm phát thải là nghĩa vụ môi trường. Giờ đây, carbon trở thành một loại tài sản. Nếu quản trị tốt, doanh nghiệp không chỉ tuân thủ quy định mà còn có thể tạo thêm nguồn thu từ phần hạn ngạch dư thừa hoặc từ tín chỉ carbon”, bà Hạnh phân tích.

Tuy nhiên, trở ngại hiện nay là phần lớn doanh nghiệp vẫn còn bị động. Không ít đơn vị mới nhìn thị trường carbon như một nghĩa vụ hành chính, chưa nhận ra đây là cơ hội tối ưu chi phí và nâng cao năng lực cạnh tranh.

Một trong những nút thắt lớn nhất là công tác kiểm kê khí nhà kính - nền tảng để xác định hạn ngạch và nghĩa vụ tuân thủ. Nhiều doanh nghiệp hiện mới dừng ở mức làm để “đủ thủ tục”, chưa đầu tư đúng mức vào độ chính xác dữ liệu.

“Nếu số liệu kiểm kê không chuẩn, doanh nghiệp sẽ thiệt ngay từ khâu phân bổ hạn ngạch, và càng bất lợi hơn khi bước vào giao dịch”, bà Hạnh cảnh báo.

Ngoài ra, hạn chế về nhân lực chuyên trách cũng là vấn đề đáng lo. Theo ghi nhận từ các khóa đào tạo, nhiều doanh nghiệp chưa bố trí đầu mối theo dõi xuyên suốt, thường xuyên thay đổi người tham gia tập huấn, khiến kiến thức bị đứt quãng.

Để tham gia thị trường hiệu quả, theo các chuyên gia, doanh nghiệp phải chuẩn bị đồng thời ba yếu tố: năng lực chuyên môn, hệ thống quản trị nội bộ và nguồn lực tài chính. Bởi muốn giao dịch phải có “hàng hóa carbon”, còn muốn mua thêm hạn ngạch thì phải có tiền.

Dự kiến trong quý II/2026, thị trường carbon Việt Nam sẽ chính thức vận hành. Từ nay đến thời điểm đó, các hội thảo đào tạo như ngày 10/4 không chỉ là hoạt động phổ biến chính sách, mà còn là bước chạy đà bắt buộc để doanh nghiệp không bị hụt hơi khi bước vào sân chơi mới.

Thị trường carbon, xét đến cùng, không chỉ là công cụ kiểm soát phát thải. Với Việt Nam, đó còn là phép thử cho năng lực chuyển đổi sang mô hình tăng trưởng xanh - nơi phát triển kinh tế không còn đánh đổi bằng môi trường.

Trên sàn giao dịch các-bon sẽ có hai loại hàng hóa chính là hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon đủ điều kiện. Doanh nghiệp nếu phát thải vượt mức được phân bổ có thể sử dụng tín chỉ carbon để bù trừ, nhưng mức bù trừ tối đa chỉ được phép bằng 30% tổng lượng hạn ngạch được cấp.

Theo lộ trình hiện nay, thị trường carbon Việt Nam dự kiến vận hành chính thức trong quý II/2026 tại Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội. Mốc thời gian quan trọng nhất mà doanh nghiệp phải lưu ý là ngày 31/12/2027, thời điểm phải hoàn thành nghĩa vụ nộp trả đủ hạn ngạch tương ứng với lượng phát thải thực tế trong giai đoạn 2025-2026.