Nhóm nghiên cứu do bà Annabel Lim - nghiên cứu sinh tiến sĩ tại Đại học Quốc gia Singapore (NUS) dẫn đầu, đã phân tích dữ liệu vệ tinh từ 3.754 khu nhượng quyền khai thác gỗ, trồng cọ dầu, cây gỗ và cao su tại Campuchia, Indonesia, Malaysia và Myanmar nhằm đánh giá tiềm năng bảo tồn rừng trong các khu vực sản xuất. Kết quả nghiên cứu, vừa công bố trên tạp chí Nature Communications, cho thấy khoảng 42 triệu ha rừng nguyên sinh vẫn còn tồn tại trong các khu nhượng quyền thương mại, tương đương diện tích của cả Malaysia.
Theo nhóm nghiên cứu, đây là nguồn tài nguyên bảo tồn "khổng lồ nhưng chưa được khai thác". Nếu những khu rừng này tiếp tục bị chuyển đổi trong ba thập kỷ tới, lượng phát thải có thể lên tới 1,2 gigaton CO₂, tương đương khoảng 20% tổng lượng khí thải công nghiệp của 11 quốc gia ASEAN trong giai đoạn 2000-2023.
Đông Nam Á đã mất gần 68 triệu ha rừng trong giai đoạn 2001-2023, chủ yếu do khai thác gỗ, phát triển đồn điền và sản xuất nông nghiệp. Ảnh: Mongabay.
Rừng nhiệt đới không chỉ là nơi cư trú của vô số loài sinh vật mà còn cung cấp nhiều dịch vụ hệ sinh thái quan trọng như điều hòa nguồn nước, giảm lũ, cải thiện chất lượng không khí và lưu trữ lượng lớn carbon. Tuy nhiên, khi chỉ được nhìn nhận dưới góc độ lợi ích kinh tế ngắn hạn, rừng thường không thể cạnh tranh với khai thác tài nguyên và mở rộng nông nghiệp. Hệ quả là Đông Nam Á đã mất gần 68 triệu ha rừng trong giai đoạn 2001-2023, chủ yếu do khai thác gỗ, phát triển đồn điền và sản xuất nông nghiệp.
Theo các tác giả, việc bảo vệ rừng ngay trong các khu nhượng quyền sản xuất có thể mang lại lợi ích lớn cho cả mục tiêu giảm phát thải và bảo tồn đa dạng sinh học nếu doanh nghiệp có đủ động lực kinh tế để chuyển từ khai thác sang gìn giữ rừng.
"Tỷ lệ lớn diện tích rừng còn lại ở Đông Nam Á nằm trong các khu nhượng quyền. Muốn đạt được các mục tiêu về khí hậu và đa dạng sinh học, chúng ta cần coi các chủ nhượng quyền là những đối tác tiềm năng trong công tác bảo tồn", bà Annabel Lim cho biết.
Chỉ dựa vào thị trường carbon là chưa đủ
Để đánh giá khả năng chuyển đổi từ khai thác sang bảo tồn, nhóm nghiên cứu tính toán mức giá carbon cần thiết để việc giữ rừng mang lại lợi nhuận tương đương hoặc cao hơn sản xuất hàng hóa. Kết quả cho thấy mức giá này phải đạt từ 33-1.677 USD/tấn CO₂, cao hơn nhiều lần so với hiện nay.
Theo báo cáo Hiện trạng và xu hướng định giá carbon năm 2026 của Ngân hàng Thế giới, tín chỉ carbon từ các dự án tránh mất rừng tại Đông Nam Á chỉ được giao dịch ở mức 5-12 USD/tấn CO₂ vào giữa năm 2026.
Khoảng cách lớn này cho thấy thị trường carbon hiện chưa đủ khả năng hỗ trợ bảo tồn rừng trên quy mô lớn.
"Tài chính carbon đóng vai trò quan trọng nhưng sẽ không đủ để bảo vệ toàn bộ diện tích rừng còn lại trong các khu nhượng quyền", ông Yiwen Zeng, đồng tác giả nghiên cứu và nhà khoa học bảo tồn tại Đại học Công nghệ Nanyang (Singapore), nhận định.
Các đồn điền cọ dầu và cao su chiếm phần lớn diện tích ở nhiều khu vực Đông Nam Á. Ảnh: Carolyn Cowan/Mongabay.
Theo ông, mức giá carbon ở ngưỡng thấp của nghiên cứu có thể đạt được khi các chính sách khí hậu được siết chặt và thị trường carbon phát triển hơn, song điều này khó xảy ra trong ngắn hạn.
Vì vậy, nhóm nghiên cứu đề xuất đa dạng hóa nguồn tài chính bảo tồn bằng cách kết hợp thị trường carbon với tài chính hỗn hợp, trái phiếu xanh, cơ chế chi trả dịch vụ hệ sinh thái và tín chỉ đa dạng sinh học.
"Đa dạng hóa nguồn vốn là nguyên tắc kinh tế cơ bản. Tài chính carbon là công cụ mạnh nhưng không phải 'viên đạn bạc'. Các cơ chế tài chính xanh khác cần được phát triển song song", bà Lim nhấn mạnh.
Cần hoàn thiện chính sách để thúc đẩy bảo tồn
Bên cạnh bài toán tài chính, các nhà khoa học cho rằng rào cản lớn hiện nay nằm ở khung pháp lý.
Ông Matthew Struebig, nhà khoa học bảo tồn tại Đại học Kent (Anh), người không tham gia nghiên cứu, cho rằng các phân tích của nhóm nghiên cứu đã giúp lượng hóa chi phí thực tế để bảo vệ từng khu rừng. Theo ông, các đồn điền cọ dầu rất khó chuyển sang bảo tồn do lợi nhuận cao, trong khi các khu nhượng quyền trồng rừng nguyên liệu hoặc khai thác gỗ có thể trở nên khả thi hơn nếu giá carbon tăng ở mức vừa phải.
Tuy nhiên, tại nhiều quốc gia Đông Nam Á, giấy phép nhượng quyền được cấp với điều kiện doanh nghiệp phải khai thác hoặc sản xuất. Nếu không triển khai dự án đúng mục đích, họ có thể mất quyền sử dụng đất.
"Nếu không cải cách quy định để cho phép doanh nghiệp chuyển đổi mục đích sử dụng đất thì dù giá carbon có cao đến đâu cũng khó thuyết phục họ chấp nhận rủi ro về quyền sử dụng đất", ông Struebig nhận định.
Nhóm nghiên cứu cũng kêu gọi các chính phủ điều chỉnh chính sách theo hướng hỗ trợ bảo tồn, đồng thời chuyển một phần các khoản trợ cấp và dòng vốn đang khuyến khích khai thác tài nguyên, mở rộng nông nghiệp sang bảo vệ rừng và phát triển sản xuất bền vững.
Theo bà Lim, cần có thêm các mô hình thực tế để chứng minh hiệu quả của các cơ chế tài chính mới và xác định cách kết hợp tối ưu giữa các nguồn vốn cho từng loại hình nhượng quyền. Trong khi đó, ông Yiwen Zeng cho rằng các nhà hoạch định chính sách cần coi trọng hơn những lợi ích môi trường, xã hội và kinh tế lâu dài mà rừng nguyên sinh mang lại, thay vì chỉ tập trung vào lợi ích kinh tế trước mắt.
